Ngành xi măng: Bài học từ thiếu quy hoạch

Trước đây, khi thị trường bất động sản (BĐS) đang trong thời kỳ phát triển mạnh, nhu cầu xây dựng lớn thì ngành xi măng Việt Nam cũng đạt được mức lợi nhuận khủng điều này đã khiến cho nhiều ngành, nhiều địa phương thi nhau xây dựng nhà máy xi măng, các nhà máy sản xuất xi măng mọc lên như nấm mọc sau mưa. Đến nay khi đa số các ngành kinh tế đều găp khó khăn thì ngành xi măng cũng dần nhận ra những sai lầm khi việc quy hoạch phát triển ngành không được coi trọng trong thời gian trước đây.

Tồn kho 2,8 triệu tấn

Theo báo cáo của cơ quan chức năng, 6 tháng đầu năm 2012 lượng tiêu thụ xi măng đạt 28 triệu tấn. Song lượng tồn kho lũy kế từ năm 2011 tính đến thời điểm hiện tại là 2,8 triệu tấn. Tồn kho lớn, kinh doanh thua lỗ, lãi ngân hàng vẫn chưa trả được, nhiều doanh nghiệp sản xuất xi măng đang ở thế “tiến thoái lưỡng nan”. Nhiều ý kiến của các chuyên gia cho rằng đây là hệ quả của cả một quá trình đầu tư dàn trải công nghệ của các nhà máy còn lạc hậu, công suất nhỏ và lớn hơn là chiến lược phát triển của ngành xi măng Việt Nam chưa có những định hướng lớn giữa cung và cầu.

Bên cạnh đó, một lý do thực tế là tình hình kinh tế khó khăn, các ngân hàng siết chặt đầu vào của các doanh nghiệp BĐS, thu nhập của người dân hạn hẹp nên đã dẫn tới cung thừa cầu ít. Theo ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội BĐS TP. HCM nói: “Hàng tồn kho nhiều, tức là tính thanh khoản của doanh nghiệp, thị trường rất kém, độ hấp thụ rất thấp, chuyển vốn bị ứ đọng rất lớn. Đầu ra của các doanh nghiệp BĐS nhưng lại là đầu vào của các ngành doanh nghiệp khác, hàng tồn kho tăng cao nghĩa là nền kinh tế đình đốn, trì trệ, tốc độ tăng trưởng của quốc gia sụt giảm, dấu hiệu của giảm phát. Để giải quyết hàng tồn kho, cần có giải pháp tổng lực, phải kích đầu ra- tức là kích thích nhu cầu tiêu dụng nội địa, chính sách tín dụng với lãi suất hợp lý”.

Còn mới đây, Bộ Xây dựng cho biết, hoạt động sản xuất và tiêu thụ vật liệu xây dựng đang bị đình đốn do cắt giảm đầu tư cũng như hệ lụy từ việc thị trường BĐS đóng băng. Lượng hàng tồn kho rất cao. Nhiều doanh nghiệp đã phải giảm công suất khai thác để tránh thua lỗ thêm.

Trong ngành xi măng, một số nhà máy đã phải tạm dừng khai thác. Tình trạng tương tự cũng đã diễn ra ở ngành thép, gạch ốp lát cao cấp, sứ vệ sinh, kính xây dựng… Theo Bộ Xây dựng, việc dừng sản xuất hoặc giảm công suất khai thác đã ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả sản xuất và làm giảm khả năng thanh toán nợ của các doanh nghiệp.

Tái cấu trúc ngành

Như đã nêu, ngoài áp lực bởi khó khăn kinh tế còn có một lý do không thể chối bỏ là sự yếu kém nội tại của ngành xi măng Việt Nam.

Điển hình là quy hoạch lộn xộn, không đồng nhất, đua nhau xây dựng nhà máy xi măng, thậm chí một xã có đến 3 nhà máy. Điều này dẫn tới công suất quá lớn so với nhu cầu.

Ngoài ra, một điểm yếu khiến hiệu quả sản xuất thấp là quá nhiều nhà máy có công suất nhỏ (tối thiểu dưới 1 triệu tấn/năm; tối đa chỉ hơn 2,5 triệu tấn/năm). Tính đến năm 2012, ngành xi măng có công suất thiết kế 70 triệu tấn, sản xuất từ 62 đến 64 triệu tấn. Trong khi tiêu thụ nội địa khoảng 46- 47 triệu tấn, xuất khẩu 7- 8 triệu tấn. Như vậy, dư thừa khoảng 10 triệu tấn.

Theo ông Trần Văn Huynh- Chủ tịch Hiệp hội Vật liệu xây dựng, các nhà máy công suất nhỏ này phần nhiều sử dụng công nghệ thấp từ Trung Quốc. Tiêu tốn năng lượng, nguyên liệu, gây ô nhiễm môi trường, hiệu quả thấp… Trong khi đó, giá năng lượng (điện, than) cũng như nguyên liệu đầu vào liên tục tăng, lãi suất ngân hàng cao, tỷ giá ngoại tệ tăng, chi phí tài chính lên đến 20- 30%, thiếu vốn lưu động đã “đánh quỵ” nhiều nhà máy.

Bên cạnh đó, việc tìm đầu ra cho ngành sản xuất xi măng vẫn còn nhiều bất cập, lúng túng. Các giải pháp lấy xi măng làm đường giao thông và đẩy mạnh xuất khẩu có kết quả tích cực nhưng cũng không thể làm giảm đáng kể lượng dư thừa. Xuất khẩu đẩy mạnh nhưng cũng chỉ tiêu thụ được 700.000 tấn trong 6 tháng đầu năm.

Để giải quyết lượng hàng tồn kho lớn và tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, ông Trần Văn Huynh kiến nghị: Chính phủ cần chỉ đạo quyết liệt, đẩy nhanh xây dựng đường giao thông nông thôn; tỉnh lộ, quốc lộ, đường đô thị, sân bãi các khu công nghiệp bằng bê tông xi măng.

Tuy nhiên, hướng căn bản và lâu dài để “chữa bệnh”, theo ông Huynh, Bộ Xây dựng cần chỉ đạo tái cấu trúc ngành xi măng, rà soát và điều chỉnh quy hoạch phát triển công nghiệp xi măng theo hướng phù hợp với khả năng tiêu thụ. Ngoài ra, Chính phủ cũng nên giảm thuế suất, thuế giá trị gia tăng xuống 5% đối với các sản phẩm vật liệu xây dựng trong năm 2012 để kích thích người tiêu dùng, tạo điều kiện cho doanh nghiệp giải phóng tồn kho, thu hồi vốn và trả nợ ngân hàng. Mới đây, Hiệp hội xi măng Việt Nam cũng đã có văn bản yêu cầu gỡ khó cho sản xuất xi măng; Giãn nợ các khoản vay nước ngoài, cơ cấu lại danh mục nợ, khoanh nợ, lùi thời hạn trả nợ các khoản vay trong nước đã đến hạn.

Việc tồn kho và lỗ của các doanh nghiệp xi măng cũng là một bài học để nhiều ngành kinh tế khác nhất là các ngành sản xuất những mặt hàng thiết yếu cuộc sống cần rút ra bài học những định hướng đúng đắn để tránh những hệ quả không đáng có.

Đình Thanh