Xây dựng cơ chế bảo đảm cho NĐT chứng khoán

Đối với hệ thống ngân hàng, giả sử nếu có NHTM nào đó lâm vào tình trạng mất khả năng thanh toán hoặc bị giải thể phá sản thì tiền gửi của các tổ chức và cá nhân đều được bảo đảm. Đó là do cơ chế chính sách của nhà nước thông qua hỗ trợ vốn của chính phủ, cộng với sự bảo đảm từ tổ chức bảo đảm tiền gửi.

Tuy nhiên, đối với lĩnh vực CK, chưa có một cơ chế, chính sách nào bảo đảm cho tiền và CK của NĐT trong tình huống nếu có CTCK nào đó bị giải thể. Đây là điều mà rất nhiều NĐT và các chuyên gia quan tâm và mong muốn có một cơ chế cần thiết, phù hợp.

Những tình huống NĐT dễ mất tiền

Hiện nay, trên TTCKVN có hơn 100 công ty chứng khoán đang hoạt động. Số lượng trên là khá nhiều, do đó dẫn đến tình trạng phân tán nguồn nhân lực quản trị cấp cao, chất lượng hoạt động của nhiều công ty được đánh giá là không đạt yêu cầu. Các công ty CK cạnh tranh bằng mọi giá trong việc thu hút khách hàng đầu tư, trong đó rủi ro nhất là cạnh tranh về dịch vụ sử dụng đòn bẩy tài chính ở mức cho vay rất cao. Dịch vụ này không những ảnh hưởng tới sự phát triển bến vững của TTCK mà còn liên quan đến vấn đề quản lý rủi ro không cho vốn của CTCK, rủi ro đến tiền và chứng khoán của nhà đầu tư

Đáng chú ý, công tác quản lý nhà nước của UBCKNN - SSC tại các CTCK lại gặp nhiều khó khăn. Một trong những thị trường SSC hiện không có khả năng quản lý là dịch vụ sử dụng đòn bẩy tài chính tại các CTCK.

Theo đánh của Hiệp hội các nhà đầu tư tài chính Việt Nam - VAFI, một số công ty chứng khoán có thể lâm vào tình trạng giải thể, phá sản và có thể làm mất vốn và tài sản của NĐT nếu quản trị doanh nghiệp kém, vay nợ nhiều hoặc chiếm dụng vốn của NĐT dùng cho mục đích kinh doanh, khi đó, CTCK khó có khả năng chi trả thì có thể dẫn tới 1 số NĐT bị mất vốn.

Cũng có tình huống được các nhà phân tích đưa ra, đó là Ban quản trị doanh nghiệp yếu kém, không quản lý được các nhân viên dưới quyền, để xảy ra tình huống 1 nhóm nhân viên cam kết với nhau, chiếm dụng tài sản và tiền của NĐT để kinh doanh chứng khoán, xong bị thua lỗ lớn trong khoảng thời gian dài. Khoản thua lỗ đó lớn hơn tài sản của CTCK, vậy ai sẽ là người chịu trách nhiệm đền bù thiệt hại cho NĐT ?…

Ngoài ra, theo VAFI, những rủi ro về hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp niêm yết, hay môi trường kinh doanh trong nước hoặc do tác động của kinh tế thế giới… làm cho TTCK biến động giảm mạnh, giá chứng khoán liên tục sụt giảm, TTCK mất thanh khoản, CTCK có thể không thu hồi được nợ từ đòn bảy tài chính… Điều đó sẽ dẫn tới hệ quả là CTCK sẽ bị ảnh hưởng nặng nề và lợi ích của các NĐT sẽ bị ảnh hưởng lớn.

“Nếu như các NHTM có một cơ chế chính sách bảo đảm tiền gửi một cách rõ ràng, minh bạch thì đối với lĩnh vực chứng khoán cũng cần có cơ chế để tiền và chứng khoán của NĐT được đảm bảo trong tình huống CTCK bị giải thể, phá sản và lâm vào tình trạng khó khăn về tài chính mà không có khả năng đền bù thiệt hại cho NĐT”, VAFI khẳng định.

Học hỏi kinh nghiệm các thị trường tiên tiến

Theo Luật sư Phùng Anh Tuấn, Phó chủ tịch VAFI, Luật sư điều hành VCI Legal, Việt Nam có thể học tập kinh nghiệm để xây dựng quỹ và cơ chế đền bù nhằm bảo vệ NĐT. Theo kinh nghiệm của Hoa Kỳ, nước này đã thành lập Công ty bảo vệ nhà đầu tư chứng khoán (Securities Investor Protection Corporation - SIPC) - một tổ chức phi lợi nhuận, được thành lập theo Luật Bảo vệ nhà đầu tư năm 1970 của Hoa Kỳ. Các thành viên của tổ chức bao gồm các nhà môi giới và kinh doanh chứng khoán (broker, dealer) và một số tổ chức trung gian khác.

Nhiệm vụ chính của SIPC là hoàn trả chứng khoán, tiền hoặc các loại chứng khoán khác cho nhà đầu tư trong trường hợp công ty môi giới và kinh doanh chứng khoán bị phá sản, công ty môi giới và kinh doanh chứng khoán gặp khó khăn về tài chính và tài sản của nhà đầu tư bị mất và không bảo hiểm cho lỗ trong đầu tư.

Nguồn tài chính của SIPC chủ yếu do các thành viên của tổ chức đóng góp. Ngoài ra, SIPC được hỗ trợ tài chính thông qua các khoản vay từ Ủy ban chứng khoán hoặc phát hành các công cụ nợ. SIPC cũng có nguồn thu nhập từ hoạt động kinh doanh của tổ chức.

Bên cạnh đó, Đài Loan đã xây dựng Trung tâm bảo vệ nhà đầu tư chứng khoán (Securities and Futures Investor Protection Center – SFIPC). SFIPC được thành lập và hoạt động theo Luật Bảo vệ nhà đầu tư năm 2002 bởi các sáng lập viên được Ủy ban chứng khoản chỉ định bao gồm: Công ty cổ phần sàn giao dịch chứng khoán Đài Loan, Công ty cổ phần sàn giao dịch sản phẩm tương lai Đài Loan, Thị trường giao dịch chứng khoán chưa niêm yết và trái phiếu (GreTai), Công ty lưu ký chứng khoán Đài Loan, Hiệp hội chứng khoán Trung Hoa, Hiệp hội ủy thác và tư vấn đầu tư chứng khoán Đài Loan, Liên đoàn của Hiệp hội các sản phẩm tương lai, tất cả các công ty tài chính chứng khoán và một số tổ chức khác.

SFIPC hoạt động từ nguồn quỹ đóng góp bởi các thành viên là các công ty chứng khoán, các công ty giao dịch sản phẩm tương lai, thị trường giao dịch chứng khoán và thị trường giao dịch các sản phẩm tương lai. Từ nguồn quỹ này, SFIPC có nhiệm vụ đại diện nhà đầu tư tham gia tranh tụng với Công ty chứng khoán, Sở giao dịch chứng khoán, Trung tâm thanh toán bù trừ; chất vấn tình hình hoạt động tài chính của các tổ chức phát hành, các công ty chứng khoán, các công ty dịch vụ chứng khoán và các công ty kinh doanh sản phẩm tương lai; và cung cấp dịch vụ tư vấn đầu tư, kinh doanh chứng khoán và các sản phẩm tương lai. Ngoài ra, SFIPC còn có các nhiệm vụ và quyền hạn khác theo sự ủy nhiệm của Ủy ban chứng khoán.

Theo kinh nghiệm từ Hong Kong- Công ty đền bù nhà đầu tư (Investor Compensation Company Limited - ICC)- tổ chức được lập ra để quản lý Quỹ Bồi thường nhà đầu tư (Investor Compensation Fund), trực thuộc Ủy ban chứng khoán và sản phẩm đầu tư tương lai (Securities and Futures Commission – SFC). Quỹ có nhiệm vụ bù đắp các thiệt hại về tài chính cho các nhà đầu tư do các tổ chức kinh doanh chứng khoán bị phá sản hay vỡ nợ. Đây là quỹ hợp nhất của Quỹ Bồi Thường Giao Dịch Thống Nhất và Quỹ Bồi Thường Giao Dịch Hàng Hóa. Quỹ ICF có nguồn tài chính từ phí bồi thường cho nhà đầu tư từ các nhà đầu tư với mức 0,002% giá trị giao dịch và từ 0,1 đến 0,5 đô la Hong Kong đối với hợp đồng tương lai, từ lợi nhuận kinh doanh và lãi tiền gửi và từ nguồn tài chính của hai quỹ thành viên nói trên.

Xây dựng quỹ và cơ chế đền bù bảo vệ NĐT

Theo ông Tuấn, Việt Nam cần thành lập 1 công ty bảo vệ nhà đầu tư”. Trong đó, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư đều xây trên một nền móng với các yếu tố cơ bản. Đó là có quy định pháp luật cụ thể trong việc lập và điều hành quỹ đền bù bảo vệ nhà đầu tư; có một cơ quan công cộng đóng vai trò quản trị và điều hành quỹ với các thành viên được các bên có quyền lợi liên quan (stakeholders) chỉ định; các công ty, tổ chức hiệp hội bảo vệ nhà đầu tư trong các cơ chế này là các tổ chức xã hội hoặc thuộc Chính phủ, hoạt động phi lợi nhuận và có nguồn quỹ để bảo vệ nhà đầu tư. Quỹ bồi thường có nguồn gốc từ đóng góp của các thành viên tham gia thị trường, công ty kinh doanh nhà đầu tư. Nhà nước ủy quyền thành lập hỗ trợ tài chính và trợ giúp khi cần thiết. Sau cùng, theo Luật sư Tuấn, cần có một cơ chế khởi kiện và tranh tụng tập thể (class action), qua đó một tổ chức có thể được ủy nhiệm từ trước bởi các thành viên của mình để chủ động đi kiện và tiến hành các biện pháp tố tụng khi có đủ các điều kiện cần thiết.

Theo ông Tuấn, tất cả các nhiệm vụ trên có thể được xúc tiến và thực hiện bởi một Ban đề án (Task Force) do Chính phủ và/ hoặc một hiệp hội đại diện các nhà đầu tư và các bên tham gia thị trường.

Mai Ngọc