Tăng cường năng lực quản lý đầu tư công

Ngân hàng Thế giới (WB) nhận định, Việt Nam là một trong những quốc gia đầu tư cao nhất thế giới, chiếm trên 40% GDP. Trong đó, đầu tư công chiếm tỷ lệ khá lớn (hơn 10% GDP đầu tư cơ sở hạ tầng).

Theo các chuyên gia quốc tế, tình trạng đầu tư công không hiệu quả xảy ra khá phổ biến đối với cả các nước thu nhập thấp, trung bình lẫn các nước phát triển chứ không riêng Việt Nam.

WB phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Quản trị khu vực công, Viện Phát triển châu Á tổ chức Hội thảo Quốc tế trong hai ngày 8-9/9 về tăng cường quản lý đầu tư, thúc đẩy hiệu quả đầu tư công nhằm chia sẻ các bài học kinh nghiệm quốc tế liên quan đến những chiến lược có thể giúp các quốc gia khác nhau nâng cao quản lý đầu tư công.

Theo số liệu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, giai đoạn 2001-2005, đã có khoảng 286.000 tỷ đồng dành cho đầu tư công, chiếm trên 23% tổng vốn đầu tư toàn xã hội. Giai đoạn 2006 -2010 ước đạt trên 739.000 tỷ đồng, chiếm khoảng trên 24% tổng vốn đầu tư toàn xã hội. Dự kiến tỷ trọng phần vốn đầu tư này cũng tương tự như các giai đoạn trước đó trong giai đoạn 5 năm tới (2010-2015).

Ông Martin Rama, Quyền Trưởng ban phát triển Đông Á (Ngân hàng Thế giới) nhận định, Việt Nam là một nước có tỷ lệ đầu tư công cao, đang trải qua quá trình đầu tư vào nhiều lĩnh vực, chiếm tới gần 40% tổng GDP. Tuy nhiên, nhiều lĩnh vực đầu tư của Việt Nam còn hạn chế. Trong kế hoạch đầu tư tổng thể không chú trọng đầy đủ tới phát triển vùng; không đánh giá môi trường chiến lược để đưa ra những lựa chọn chủ chốt; phân quyền dẫn đến không hiệu quả và chồng chéo; ngân sách rời rạc giữa vốn nhà nước và chi tiêu ngân sách hiện tại; chồng chéo các luật như Luật Ngân sách nhà nước, Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu...

Tuy nhiên, đầu tư công tại Việt Nam còn nhiều vấn đề tồn tại, tình trạng cơ quan có thẩm quyền phê duyệt nhiều dự án hơn mức cần thiết; Công trình chậm tiến độ làm giảm hiệu quả đầu tư. Việt Nam cũng chưa có biện pháp căn cơ giải quyết việc thiếu vốn do tổng mức đầu tư duyệt cho cả dự án nhưng ghi, cấp vốn lại thực hiện hằng năm. Nhiều dự án cấp dưới phê duyệt, khi chưa thỏa thuận với cấp trên về nguồn vốn... Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là chủ yếu nhưng hệ thống giám sát, đánh giá đầu tư chưa đảm bảo hiệu quả.

Các chuyên gia quốc tế cũng chia sẻ kinh nghiệm quản lý đầu tư công tại hội thảo này. Việc phân cấp quản lý cho các địa phương khiến việc thẩm định tốt hơn các dự án. Ông Jay-Hyung Kim, Giám đốc Quản lý, Trung tâm Quản lý đầu tư hạ tầng công cộng và tư nhân, Viện Phát triển Hàn Quốc hoàn toàn đồng ý với Chính phủ Việt Nam là đi theo xu hướng chung này.

Tuy nhiên, vấn đề chất lượng thẩm định được đặt ra, Giáo sư Graham Glenday, ĐH Duke – Mỹ, nhận xét, năng lực cán bộ thẩm định dự án không tốt. Người ra quyết định đầu tư không có đủ thông tin về dự án hoặc không sử dụng đủ thông tin. Ông nêu vấn đề: Chính phủ đào tạo nâng cao trình độ cho cán bộ địa phương. Xong, rất nhiều người chuyển sang khu vực tư nhân, vì lương cao hơn.

Vấn đề phân quyền tại Việt Nam diễn ra quá nhanh gây tình trạng chồng chéo, kém hiệu quả cũng được các chuyên gia đề cập. Ông Martin Rama, đánh giá, nhiều lãnh đạo ở tỉnh sợ, không dám ra quyết định những việc trước đây thuộc thẩm quyền Trung ương. Chính phủ cần tăng cường giám sát quá trình phân cấp, và chỉ phân cấp phù hợp với từng lĩnh vực, hoặc từng địa phương cụ thể. WB cũng có nhiều quan điểm khác với Chính phủ Việt Nam về đấu thầu. Điển hình là cho rằng, việc công bố giá trần của dự án khiến nhà thầu câu kết, vì cạnh tranh lành mạnh.

Vụ trưởng vụ Kinh tế - Đối Ngoại (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), ông Hồ Quang Minh, cho rằng, để thúc đẩy hiệu quả đầu tư công trong thời gian tới, Chính phủ Việt Nam sẽ hoàn thiện các văn bản hướng dẫn công tác quản lý đầu tư, đặc biệt là đầu tư từ ngân sách nhà nước; cải thiện các chính sách và cơ chế để tư vấn, giám sát và quản lý dự án theo hướng minh bạch hơn; xác định cụ thể trách nhiệm của từng khu vực và từng cấp, đồng thời với việc tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát và khắc phục các dự án thiếu hiệu quả, các khoản đầu tư không nằm trong quy hoạch tổng thể, thất thoát và tham nhũng. Việt Nam cũng sẽ triển khai đồng bộ các giải pháp như phân cấp trách nhiệm nhiều hơn cho người ra quyết định đầu tư và nhà đầu tư; đẩy nhanh việc triển khai thi công các dự án...

Về vấn đề nâng cao hiệu quả quản lý đầu tư công, bà Victoria Kwakwa, Giám đốc WB tại Việt Nam cho rằng, điều đáng mừng là hiện các vấn đề này đã được thảo luận rộng rãi hơn ở Việt Nam. Đó là dấu hiệu cho thấy Việt Nam muốn cải thiện việc sử dụng các nguồn lực hiện có để tạo ra tăng trưởng. Bà Victoria cho rằng, đấu thầu và mua sắm minh bạch là một việc cần làm từ trước khi quyết định đầu tư tới lúc chọn dự án, thực hiện và giám sát, duy trì hiệu quả của dự án đầu tư. Các tỉnh cần ngồi lại với nhau và dùng phương pháp tiếp cận ở quy mô vùng để đưa ra quyết định lựa chọn đầu tư nhằm tránh chồng chéo và lãng phí. Tình trạng tỉnh nào cũng muốn có sân bay, khu công nghiệp... nhưng khi nhìn lại ở cấp quốc gia, chỉ thấy một bức tranh vụn vặt và không hiệu quả.

Lê Minh