Chuyển giá: Vấn nạn của nền kinh tế

Vụ trích hoa hồng sai nguyên tắc của các “ông lớn” xăng dầu khiến kết quả kinh doanh thua lỗ, những vụ sai phạm tại các công ty FDI do hạch toán chi phí mập mờ với công ty mẹ ở nước ngoài khiến chuyển giá trở thành một trong những vấn đề nổi cộm trong năm 2011. Thiệt hại mà các vụ chuyển giá gây ra làm thất thoát lớn cho nhà nước, thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế.

Những “nghi án” chuyển giá

Tập đoàn mẹ lỗ trong khi doanh nghiệp con lãi, Petrolimex bị nghi có dấu hiệu chuyển giá khi mạnh tay chia hoa hồng cho đại lý trong khi số lỗ lên tới cả nghìn tỷ đồng. Quy định của Bộ Tài chính các khoản chi phí, chiết khấu gói gọn trong mức 600 đồng mỗi lít (kg) xăng dầu nhưng thực tế có thời điểm doanh nghiệp chi cho đại lý tới 1.100-1.200 đồng. Petrolimex áp dụng mức hoa hồng cho đại lý là 860 đồng. Vì thế số lỗ do chi hoa hồng cao hơn định mức của Petrolimex lên tới 516 tỷ đồng. Petrolimex có 4.000 đại lý trên toàn quốc, trong đó 2.100 đại lý cấp một thuộc quyền quản lý của hãng. Điều này cộng với việc chi hoa hồng đại lý cao hơn định mức khiến Petrolimex bị lỗ dẫn đến nghi án đơn vị này chuyển lỗ công ty mẹ thành lãi của công ty con. Bộ Tài chính khẳng định nếu tuân thủ các quy định về chiết khấu, lợi nhuận định mức, chi phí kinh doanh và đặc biệt doanh nghiệp không mạnh tay chi hoa hồng cho đại lý, họ đã có lãi. Đây là một trong những “nghi án” chuyển giá tiêu tốn nhiều giấy mực của báo chí nhất trong thời gian qua, tuy nhiên, các cơ quan chức năng vẫn chưa kết luận có vi phạm về chuyển giá ở đây.

Không chỉ các doanh nghiệp trong nước, các hành vi chuyển giá hiện đang tồn tại nhiều ở khu vực các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài FDI.

Thông tin chính thức từ Tổng cục Thuế cho thấy một con số làm “kinh ngạc” nhiều người, 90% doanh nghiệp FDI bị thanh tra thuộc diện bị xử lý với nhiều kiểu vi phạm. Tuy nhiên, đó mới chỉ ra kết luận thanh tra những doanh nghiệp có số lỗ lớn, liên tục; doanh nghiệp lỗ vượt vốn chủ sở hữu nhưng vẫn đầu tư mở rộng, chiếm rất nhỏ so với tổng số khoảng 8.800 doanh nghiệp FDI đang hoạt động và có phát sinh thuế. Nếu thanh tra được phần lớn các doanh nghiệp nói trên, con số này có thể lớn hơn nữa.

Các doanh nghiệp có nhiều hình thức để chuyển giá, sai phạm phổ biến nhất được phát giác là hạch toán chi phí không phục vụ sản xuất kinh doanh; chi phí tiền lương, khấu hao không đúng quy định của Bộ Tài chính… hay trích lập dự phòng sai quy định; chi phí không có hóa đơn, chứng từ, chi vượt định mức…

Nhiều doanh nghiệp FDI vẫn nhận được sự ưu đãi khi đầu tư từ Chính phủ Việt Nam, vẫn tiếp tục mở rộng quy mô sản xuất và tăng cường nguồn vốn đầu tư nhưng báo cáo quyết toán luôn luôn báo lỗ. Điều lạ lùng hơn, những doanh nghiệp FDI có quy mô kinh doanh càng lớn thì khoản lỗ cũng càng lớn. Nguyên nhân làm ăn thua lỗ được lý giải theo nhiều cách, và đây là một trong những cách lý giải đó: Để sản xuất sản phẩm, họ nhập nguyên vật liệu từ công ty mẹ ở nước ngoài với giá “trên trời”, nhưng xuất bán thành phẩm cũng cho công ty mẹ với giá lỗ, thấp hơn cả giá nhập nguyên vật liệu. Sản phẩm với giá “bèo” đó khi về đến công ty mẹ ở nước ngoài sẽ được gắn nhãn mác rồi bán ra thị trường.

Theo báo cáo Tổng kết của Tổng cục thuế năm 2011, công tác thanh tra, kiểm tra chống chuyển giá thông qua hoạt động giao dịch liên kết của các doanh nghiệp đã được nâng lên một bước cả về số lượng và hiệu quả, đã thu hút được sự quan tâm, chú ý và ủng hộ của dư luận cả nước. . Cụ thể, kế hoạch thanh tra là 1.276 doanh nghiệp (gấp 10 lần so với thực hiện của năm 2010). Còn kết quả ước thực hiện đã tiến hành thanh tra 856 doanh nghiệp lỗ, doanh nghiệp có dấu hiệu chuyển giá, đạt 67% so với kế hoạch đề ra, xử lý giảm lỗ 4.400 tỷ đồng (tăng hơn 2,5 lần so với cùng kỳ), truy thu thuế và phạt 1.650 tỷ đồng (tăng 4 lần so với cùng kỳ).

Khó xác định chuyển giá

Quay trở lại với vấn đề xác định dấu hiệu chuyển giá của Petrolimex, chuyên gia kinh tế cao cấp, Tiến sĩ Lê Đăng Doanh đề xuất: “Tôi đề nghị trước mắt là tách Petrolimex ra thành 3 công ty độc lập khác nhau (bán buôn - bán lẻ - nhập khẩu). Các cơ quan chức năng cần có thái độ cương quyết trong việc kiểm soát giá, lỗ lãi trong kinh doanh xăng dầu để người tiêu dùng không phải chịu thiệt”.

Tiến sĩ Lê Đăng Doanh cho rằng: “Việc vi phạm về cơ chế trả hoa hồng của Petrolimex đã được Bộ Tài chính thì công bố các sai phạm, nhưng cho biết là không xử lý mà chỉ để dần minh bạch thị trường xăng dầu... Rồi các cơ quan Nhà nước vẫn cho biết sẽ xem xét kiến nghị tăng mức chi phí kinh doanh, mức chi hoa hồng cho đại lý của DN xăng dầu lên... cho rằng, chừng nào chúng ta chưa có cải cách thực sự trong lĩnh vực xăng dầu thì rất khó để người tiêu dùng được hưởng quyền lợi chính đáng của mình”.

Mặc dù xác định được 90% các doanh nghiệp FDI có báo cáo tài chính lỗ có dấu hiệu chuyển giá, nhưng các cơ quan chức năng vẫn “đau đầu” vì không thể kết luận chính xác các doanh nghiệp này vi phạm về chuyển giá. Ông Đỗ Nhất Hoàng, Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài – Bộ Kế hoạch và Đầu tư cho biết đoàn kiểm tra đã đối chiếu danh mục giá cả vật tư, thiết bị của doanh nghiệp FDI khai với cơ quan thuế Việt Nam với giá cả của chính vật tư, thiết bị đó ở công ty mẹ nước ngoài, nhưng chưa phát hiện thấy bằng chứng gì.

Các cơ quan thuế, Cục Đầu tư nước ngoài chỉ dùng từ “có dấu hiệu chuyển giá” trong tất cả các văn bản của mình, tính đến nay, chưa có trường hợp nào bị kết luận là “vi phạm” về chuyển giá. Ông Hoàng cho biết: Để chống chuyển giá, sau khi thống nhất với các bộ ngành liên quan, Bộ KH-ĐT đã thành lập Tổ công tác về vấn đề chuyển giá. Chúng tôi đang phối hợp chặt chẽ với các bộ ngành trong đó có vai trò quan trọng của Bộ Tài chính để đưa ra biện pháp tổng thể chống chuyển giá. Ngoài ra, Tổ công tác có nhiệm vụ nghiên cứu về các hình thức, phương thức chuyển giá cũng như đề xuất các biện pháp để xử lý doanh nghiệp chuyển giá.

Ông Đỗ Nhất Hoàng trần tình: “Mặc dù có hiện tượng nhưng hiện nay chưa có cơ sở dữ liệu, chứng cứ, phải có lập luận, có các phương tiện điều tra thì mới có thể xác định được các hành vi vi pham hay không. Chúng tôi rất muốn tìm được dù chỉ 1 trường hợp vi phạm để cảnh báo cho các doanh nghiệp khác. Tuy nhiên, chúng tôi chưa thấy bằng chứng vi phạm. Tôi chỉ dùng từ “có dấu hiệu chuyển giá” vì tuyên truyền phải chính xác, không sẽ ảnh hưởng đến môi trường đầu tư”.

Ông Hoàng còn chỉ ra, ngoài khó khăn về thiếu cơ sở dữ liệu, thời gian khảo sát ngắn, còn khó khăn lớn hơn là cơ quan thuế, cơ quan tài chính của các nước chưa có sự phối hợp. “Rất có thể các cơ quan nước ngoài sẽ bảo hộ cho các doanh nghiệp nước họ vì những hành vi chuyển giá này làm lợi cho quốc gia họ”, ông Hoàng cho biết. “Tôi lấy ví dụ một công ty dược phẩm ở Mỹ, mặt hàng thuốc chuyển giá gây thiệt hại 2 tỷ USD mà mấy năm trời mới phát hiện ra được. Ở Mỹ, các quy định quản lý chặt chẽ hơn Việt Nam rất nhiều mà còn khó khăn về xác định chuyển giá. Tại Việt Nam, thiếu các chính sách, thiếu phương tiện công cụ, nhất là về thông tin, quản lý chưa đồng bộ nên càng khó hơn”.

Cục trưởng Cục đầu tư nước ngoài đưa ra ví dụ, việc xác định chuyển giá khó ngay từ khâu định giá, ví dụ 1 con chip có giá thành sản xuất chỉ 10 USD nhưng doanh nghiệp khai giá nhập 12 USD, tuy nhiên, loại chip đó là sản phẩm độc quyền, chỉ 1 công ty sản xuất. “Nếu tình huống đó xảy ra thì chúng tôi không thể xác minh được tiếp”.

Những khó khăn về xác định chuyển giá cũng được bà Nguyễn Thị Cúc, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thuế chỉ ra, nhân lực của đội ngũ kiểm toán còn quá mỏng, đồng thời, việc trùng lắp của các đơn vị thực thi, và sự chồng chéo những chính sách pháp luật liên quan cũng là những vướng mắc khi thực hiện việc kiểm toán thuế.

Nếu tình trạng chuyển giá vẫn tồn tại, doanh nghiệp phản ánh không đúng giá, chuyển thuế phải nộp ở Việt Nam sang nước ngoài, ảnh hưởng đến thất thu thuế, ngân sách Nhà nước và khó khăn trong khâu quản lý thuế của cơ quan Thuế. Vì vậy, bài toán xác định chuyển giá, có chế tài đủ mạnh để không làm thất thoát hàng nghìn tỷ đồng cho ngân sách nhà nước vẫn chưa có lời giải.

Hương Ly