Nhân lực cho ngành công nghiệp VN: Thiếu hụt nhiều kỹ năng

Nguồn nhân lực đóng vai trò then chốt trong phát triển công nghiệp của các nước. Tuy nhiên, những lợi thế về nhân lực của Việt Nam đang dần mất đi nếu các cơ sở đào tạo nhân lực tại Việt Nam không có những bước đào tạo thích hợp.

Lợi thế không còn

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, đầu tư vào các ngành lắp ráp có thể được mở rộng trong vài năm tới để tận dụng nguồn lao động giản đơn với mức chi phí thấp. Tuy vậy trong tương lai, cùng với sự phát triển của nền kinh tế, mức lương sẽ tăng lên. Lợi thế do lao động rẻ không còn nữa và các nhà lắp ráp , các nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) sẽ chuyển sang các nước khác có chi phí sản xuất thấp hơn.

Mặc dù FDI vào Việt Nam tăng mạnh trong những năm gần đây nhưng không có gì đảm bảo rằng xu hướng này sẽ còn tiếp tục trong dài hạn. Các nước Châu Á đi trước, như Malayxia và Thái Lan đã tiến hành công nghiệp hoá được vài thập kỷ, có mức lương cao hơn, do đó những nước này có khả năng trở thành cơ sở sản xuất các sản phẩm có giá trị gia tăng cao cho các DN FDI. Mặt khác, Trung Quốc và Ấn Độ có lợi thế hơn Việt Nam về quy mô thị trường trong nước và chi phí lao động. Việt Nam cũng phải cạnh tranh với các nước đi sau như Campuchia, Lào và Myanmar, những nước đang dần có lợi thế hơn Việt Nam về chi phí lao động thấp để thu hút FDI. Để tiếp tục và tự chủ trong quá trình công nghiệp hoá, Việt Nam cần phát triển nguồn nhân lực có kỹ năng cao nhằm nâng cao năng suất và giá trị gia tăng ngay từ bây giờ, khi mà Việt Nam vẫn đang có lợi thế về nguồn lao động giản đơn.

Với dân số trên 85 triệu dân và chủ yếu là dân số trẻ, Việt Nam có tiềm năng lớn về nguồn nhân lực trong đó có nguồn nhân lực công nghiệp. Nguồn nhân lực dồi dào đã là một trong những yếu tố cơ bản cho sự phát triển công nghiệp của Việt Nam trong thời gian qua. Tuy nhiên, việc thiếu hụt lao động có kỹ năng cao đã ngày càng rõ nét và có xu hướng trầm trọng hơn theo sự phát triển của công nghiệp.

5S là kỹ năng kém nhất…

Với mục đích tìm hiểu chất lượng nguồn nhân lực công nghiệp và nhu cầu về lao động, kỹ năng trong các DN công nghiệp, được sự hỗ trợ của JICA và Trường Đại học Hiroshima, Nhật bản, Diễn đàn phát triển Việt Nam -VDF đã phối hợp với UNIDO, NEU tiến hành khảo sát các DN ở Hà Nội và các vùng lân cận trong thời gian từ tháng 12/2008 đến tháng 2/2009. Nhóm nghiên cứu đã nhận được 76/160 DN có phản hồi hợp lệ, tương đương 47,5%, trong đó có 27 DN Nhật bản, 35 DNVN và 14 DN khác có vốn đầu tư từ Hàn Quốc, Đài Loan và các nước khác. Tỷ lệ phản hồi không cao, tuy nhiên đây là một trong số ít những điều tra đi sâu vào chất lượng đào tạo nguồn nhân lực và khả năng đáp ứng với yêu cầu của DN.

Theo kết quả điều tra, nhìn chung các DN không đánh giá cao kỹ năng của các lao động mới tốt nghiệp, đặc biệt là kỹ năng kỹ thuật. Trong nhóm kỹ năng mềm (như 5S (sàng lọc, sắp xếp, sạch sẽ, săn sóc, sẵn sàng); kaizen (là hoạt động cải tiến liên tục với sự tham gia của mọi người nhằm cải thiện không ngừng môi trường làm việc); tác phong làm việc, làm việc nhóm…) 5S là kỹ năng DN đánh giá thấp nhất, có thể vì những kỹ năng này đã không được đào tạo tại trường. Ngoài ra, kỹ năng hoạt động theo nhóm, tinh thần khởi nghiệp cũng không được DN đánh giá cao. Về ý thức kỷ luật, các DN đều cho rằng lao động mới tốt nghiệp tuân theo kỷ luật lao động, nhưng thu động và ý thức tự lập kém. Trong nhóm kỹ năng cứng thì kỹ thuật đúc, rèn và làm khuôn mẫu là những kỹ năng DN đánh giá thấp nhất. Đây là nhóm kỹ năng cơ bản trong công nghiệp chế tạo, có tính quyết định đối với chất lượng sản phẩm nên có lẽ DN đánh giá khắt khe hơn so với các kỹ năng khác ( như các kỹ năng về đo lượng điện tử, vận hành thiết bị…).

Xét theo ngành nghề, các công ty trong ngành ô tô, xe máy đánh giá chất lượng lao động thấp hơn so với các ngành cơ khí khác, điều này phản ảnh thực tế là trong các ngành cơ khí, ô tô xe máy là ngành đòi hỏi trình độ kỹ thuật và kỹ năng cao hơn các ngành khác. Xét theo quốc tịch DN, các DN Nhật Bản đánh gía khắt khe hơn cả.

Xét theo khía cạnh sở hữu các DN, một giả thiết thường được đưa ra là DN FDI đòi hỏi trình độ kỹ năng cao hơn nên sẽ có đánh giá khắt khe hơn DN trong nước. Nhưng kết quả điều tra lại cho kết quả ngược lại, các DN tư nhân Việt Nam đánh giá thấp nhất ở hầu hết các kỹ năng. Một lý giải cho thực tế này là các DN tư nhân thường không tiến hành đào tạo sau tuyển dụng, họ kỳ vọng lao động sau khi tốt nghiệp phải làm việc được ngay. Trong khi hầu hết các DN FDI đều có chương trình đào tạo sau tuyển dụng nên ở mức độ nhất định, họ dễ dàng chấp nhận những điểm yếu của lao động mới tốt nghiệp hơn.

Cần thay đổi và nâng cao chất lượng đào tạo

Chất lượng lao động mới tốt nghiệp một phần phụ thuôc vào năng lực đào tạo của các cơ sở giáo dục kỹ thuật và đào tạo nghề. Do vậy, một trong những nội dung điều tra là đánh giá của các DN về chất lượng cơ sở vật chất, chương trình đào tạo và giảng viên cũng như mối liên kết giữa các cơ sở đào tạo với DN đối với những cơ sở đào tạo kỹ thuật và dạy nghề mà họ biết hoặc đã đến tham quan (nếu có).

Kết quả điều tra cho thấy các DN đánh giá khá cao cơ sở vật chất, chương trình đào tạo và giảng viên của các cơ sở đào tạo mà họ biết hoặc đã đến tham quan. Tuy nhiên, DN cũng cho rằng liên kết giữa các trường với DN chưa tốt, ví dụ như các trường ít khi liên hệ DN để tìm hiểu nhu cầu đào tạo của DN, ít tìm hiểu về chất lượng lao động đang làm việc tại DN tốt nghiệp từ trường đó ra…

Theo Ths. Nguyễn Thị Xuân Thuý, Diễn đàn phát triển Việt Nam, để chất lượng đạo tạo nguồn nhân lực công nghiệp được nâng cao, các cơ sở đào tạo cần có những tiếp cận với các DN nhằm xác định chính xác nội dung đào tạo, cân đối với nhu cầu thực tế của DN cũng như khả năng đào tạo lại, đào tạo tại cơ sở các DN. Kết quả điều tra cho thấy, nhìn chung các DN đều cho rằng nhà trường cần tập trung đào tạo các kỹ năng cứng, còn kỹ năng mềm thì DN có thể đào tạo bổ sung sau khi tuyển dụng. Tuy nhiên, nhà trường cũng nên tạo môi trường để sinh viên làm quen với tác phong, thói quen làm việc tại các cơ sở sản xuất ngay từ khi còn đi học. Mối liên hệ giữa nhà trường và DN là yếu tố cơ bản đảm bảo chương trình đào tạo hướng cung có thể thực hiện được, nhưng theo đánh giá của các DN, nhà trường chưa thực sự năng động trong việc phát triển mối liên hệ này, vì vậy, đây là một yếu tố mà các trung tâm đào tạo cần chú trọng hơn.

Lan Anh