Xây dựng nông thôn mới: Dựa quá nhiều vào ngân sách

Chương trình xây dựng nông thôn mới (NTM) đã triển khai thành công hơn 1 năm qua tại 11 xã điểm và đang tiến hành nhân rộng ra cả nước. Nhưng câu chuyện tìm nguồn vốn ở đâu và như thế nào là nan giải, bởi từ thực tế 11 xã điểm, nguồn lực để xây dựng NTM phải phụ thuộc tới 80% vào ngân sách nhà nước (NSNN).

Nan giải tìm nguồn vốn

Quyết định số 800/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ quy định vốn và nguồn vốn thực hiện chương trình gồm: vốn NS (trung ương và địa phương) khoảng 40% (bao gồm chi NSĐP, vốn từ các chương trình mục tiêu quốc gia và chương trình, dự án hỗ trợ có mục tiêu đang triển khai thực hiện và sẽ tiếp tục triển khai trong các năm tiếp khoảng 23%; vốn bố trí trực tiếp cho chương trình khoảng 17%); vốn tín dụng khoảng 30%; vốn từ các doanh nghiệp, hợp tác xã và các loại hình kinh tế khác khoảng 20%; vốn huy động đóng góp của cộng đồng dân cư khoảng 10%.

Ông Đỗ Việt Đức - Phó Vụ trưởng Vụ Ngân sách nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, thời gian qua, NSNN đã ưu tiên bố trí nguồn vốn cho đề án này, qua đó bước đầu đã thay đổi bộ mặt đời sống nông thôn. Đối với chương trình NTM, NSNN tập trung hỗ trợ quy hoạch; xây dựng đường giao thông đến trung tâm xã, trường học đạt chuẩn, trạm y tế xã, trụ sở xã; kinh phí cho công tác đào tạo kiến thức về xây dựng NTM cho cán bộ xã, thôn bản và đào tạo nghề nông thôn. Đối với các nhiệm vụ khác, các địa phương chủ động nguồn vốn thực hiện.

Báo cáo của Bộ Tài chính cho thấy, dự toán NS năm 2012 đã bố trí chi cho nông nghiệp, nông thôn và nông dân, 370 nghìn tỷ đồng tăng 28,1% so năm 2011, cao hơn tốc độ tăng chi chung (24,5%). NSNN ngoài việc bố trí thực hiện các chính sách của chương trình NTM như năm 2011, các lĩnh vực khác đều tăng như: thực hiện thí điểm bảo hiểm nông nghiệp (1.200 tỷ đồng); tăng chi đầu tư cho 62 huyện nghèo 3.050 tỷ đồng, tăng 48% (so với năm 2011); chương trình bảo vệ và phát triển rừng lên 1.127 tỷ đồng, tăng 57,6%; chương trình nuôi trồng thuỷ sản, giống cây trồng, vật nuôi 790 tỷ đồng, tăng 66,3%; chương trình ổn định và bố trí lại dân cư, định canh định cư 445 tỷ, tăng 29%.

Riêng NSTW bố trí trực tiếp cho chương trình 1.700 tỷ đồng: vốn đầu tư là 1.000 tỷ đồng, kinh phí sự nghiệp là 700 tỷ đồng.

Mặc dù việc quy định về các nguồn vốn cho chương trình rất cụ thể, song, theo Ban chỉ đạo Chương trình xây dựng NTM Trung ương, trong quá trình thí điểm tại 11 xã điểm được và các xã nhân rộng do địa phương chọn vẫn dựa chủ yếu vào nguồn NS để thực hiện các công trình. Nguồn lực do người dân đóng góp và huy động của doanh nghiệp mới chiếm 20%. Trong khi đó, dự kiến cả giai đoạn 2011- 2015 nguồn lực để bố trí cho chương trình NTM trong cả nước chỉ khoảng 12 nghìn tỷ đồng (đáp ứng được khoảng 11% nhu cầu vốn). Điều này đòi hỏi, rất cần sự đa dạng hóa nguồn huy động mới có thể triển khai thành công các chỉ tiêu về NTM.

Cần sự chủ động

Quan điểm của Bộ Tài chính rất rõ ràng, NSNN chỉ ưu tiên hỗ trợ các xã thuộc 5 huyện và 6 tỉnh điểm theo mức tăng 25% so với mức bình quân chung. Riêng 4 địa phương là Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa- Vũng Tàu do tự cân đối được nguồn vốn, nên không hỗ trợ từ nguồn NSTW.

Thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho thấy, hiện nay, bình quân một hộ sản xuất nông nghiệp chỉ có 0,61 ha đất sản xuất, vùng đồng bằng sông Hồng chỉ có 0,35 ha. Với quy mô, tỷ lệ bình quân đất/hộ như vậy, rất khó đưa công nghệ vào sản xuất, làm giàu cho người nông dân.

Hiện nay, nhiều địa phương chưa nhận thức đầy đủ các nội dung của xây dựng NTM. Bởi vậy, khi triển khai xây dựng NTM, đa phần đều thể hiện là dự án đầu tư xây dựng cơ bản, chứ chưa bố trí vốn cho hình thức sản xuất, nhằm nâng cao thu nhập cho người dân, nên chưa thu hút được nhiều doanh nghiệp và chính người dân tham gia.

Vì vậy, nên giao cho UBND các tỉnh, thành phố căn cứ tình hình thực tế của địa phương để chủ động về tỷ trọng nguồn vốn đầu tư từ NS cho các dự án NTM, thay vì Nhà nước quy định các mức đầu tư, hỗ trợ cụ thể cho các công trình, tránh sự thụ động, trông chờ nguồn vốn rót từ NSNN.

Qua thực tế thực hiện NTM của 11 xã điểm thời gian qua, đại diện của Bộ Tài chính nhận định, để đạt được các tiêu chí về NTM không thể làm trong “ngày một ngày hai”, mà phải tiến hành trong thời gian dài. Để nhanh chóng đạt được mục tiêu, điều quan trọng phải bằng mọi cách thay đổi nhận thức của người dân, cũng như tạo mọi điều kiện để doanh nghiệp (DN) hưởng ứng đầu tư vào nông nghiệp, nông dân. Đây chính là “chìa khóa” để giải quyết nhiều vấn đề kinh tế của nông thôn trong bối cảnh nguồn lực đầu tư cho nông thôn còn hạn chế.

Tuy nhiên, để thu hút các doanh nghiệp về nông thôn, từng địa phương cần có những cơ chế, chính sách cụ thể về đất đai, nguồn lực, vốn đầu tư... Bên cạnh đó, việc giải quyết mâu thuẫn giữa sản xuất nhỏ với thị trường lớn và mâu thuẫn giữa hiệu quả thấp với rủi ro cao cần được nhanh chóng xử lý. Đó là cách tốt nhất để huy động nguồn lực cho xây dựng nông thôn mới và là cầu nối nông dân - doanh nghiệp - thị trường. Mặt khác, đưa doanh nghiệp về nông thôn cũng tạo cơ hội và môi trường tốt để nông dân thích nghi với lối tư duy công nghiệp. Có như vậy, kinh tế nông nghiệp mới phát triển, đời sống nông dân được cải thiện và lộ trình xây dựng nông thôn mới sẽ rộng mở theo hướng nâng cao giá trị gia tăng. Ngoài ra, muốn tăng thu nhập của người dân, phải giảm tỷ lệ lao động trong nông nghiệp.