Xuất khẩu 2026: Áp lực chuẩn hóa trong bối cảnh bảo hộ thương mại gia tăng

Năm 2025 khép lại với kim ngạch xuất nhập khẩu khoảng 930 tỷ USD, tạo nền tảng tích cực cho tăng trưởng. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, dư địa tăng trưởng theo chiều rộng dần thu hẹp, áp lực chuyển sang chiều sâu với các rào cản phòng vệ thương mại và tiêu chuẩn xanh ngày càng siết chặt. Chuẩn hóa vì thế trở thành điều kiện bắt buộc để tiếp tục bám trụ trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Dấu ấn nhóm ngành giá trị gia tăng cao

Trong năm 2025, xuất nhập khẩu tăng 18,2%, tương đương 143 tỷ USD, trong đó xuất khẩu tăng 17,0% so với năm 2024, thặng dư thương mại 20,05 tỷ USD. Những con số này phản ánh sự phục hồi rõ nét của chuỗi cung ứng và năng lực sản xuất trong nước, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao chất lượng tăng trưởng cho giai đoạn tiếp theo.

Xuất khẩu năm 2025 tăng 17,0% so với cùng kỳ, phản ánh sự phục hồi rõ nét của chuỗi cung ứng và năng lực sản xuất trong nước

Nhóm điện tử, máy tính và linh kiện đã ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng vượt mốc 100 tỷ USD, đạt 107,7 tỷ USD, tăng tới 48,4%. Nếu cộng cả điện thoại, tổng giá trị xuất khẩu của nhóm công nghệ lên tới 164,4 tỷ USD. Con số này phản ánh rõ xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu và vai trò ngày càng quan trọng của Việt Nam trong mạng lưới sản xuất công nghệ cao. Đằng sau đó là dòng vốn FDI chất lượng cao từ các “đại bàng” như Samsung, Foxconn hay Intel - những tập đoàn đang coi Việt Nam là cứ điểm sản xuất chiến lược thay vì điểm gia công chi phí thấp.

Theo bà Đỗ Thị Thúy Hương, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam, từ nền kinh tế chủ yếu làm thuê, gia công, Việt Nam đang dần định hình vai trò trung tâm sản xuất thông minh, với những nhà máy trị giá hàng tỷ USD. Năng lực này giúp duy trì kim ngạch xuất khẩu điện tử trên 100 tỷ USD mỗi năm và đưa Việt Nam vào nhóm 10 quốc gia xuất khẩu điện tử lớn nhất thế giới.

Doanh nghiệp tham gia quảng bá, giới thiệu nông sản  tại Hội chợ Hàng Việt Nam tiêu biểu xuất khẩu năm 2025 tại TP.Hồ Chí Minh, tháng 3/2025

Song song với công nghiệp, nông nghiệp tiếp tục thể hiện vai trò trụ đỡ của nền kinh tế. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt kỷ lục 70 tỷ USD. Đáng chú ý, cà phê và rau quả cùng vượt mốc 8 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng giá trị lần lượt 52,5% và 19,8%. Những con số này cho thấy nông sản Việt Nam đang dần tiến lên phân khúc giá trị cao, thay vì chỉ dựa vào lợi thế sản lượng.

Lý giải cho thành công này, ông Nguyễn Quang Hiếu - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng: “Kết quả này đến từ sự nỗ lực tổ chức lại sản xuất để mở cửa thị trường và tuân thủ quy định. Khi doanh nghiệp đã chiếm lĩnh được thị phần, có thương hiệu, uy tín, chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng vào sự phát triển tốt hơn nữa”.

“Sóng ngầm” phòng vệ thương mại

Thách thức lớn nhất đang hiện hữu là xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng. Tính đến nay, hàng hóa xuất khẩu Việt Nam đã đối mặt với 298 vụ điều tra phòng vệ thương mại. Chỉ riêng năm 2025, có tới 21 vụ việc mới được khởi xướng, lan rộng từ các mặt hàng tỷ đô như pin mặt trời, tôm, thép đến những sản phẩm nhỏ như đĩa giấy.

Cảnh báo về tình trạng này, bà Nguyễn Thảo Hiền - Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công Thương) nhấn mạnh, môi trường thương mại quốc tế đang bất ổn với nhiều rào cản mới. Các đơn vị cần tăng cường phối hợp xử lý chống chuyển tải bất hợp pháp và gian lận xuất xứ, nhất là với nông sản, thực phẩm - nhóm hàng đang chịu sự giám sát nghiêm ngặt.

Bên cạnh đó, một nghịch lý vẫn tồn tại dai dẳng trong cơ cấu xuất nhập khẩu: xuất khẩu lớn nhưng nhập khẩu nguyên liệu còn lớn hơn. Dù xuất khẩu nhóm điện tử, máy tính đạt hơn 107 tỷ USD, nhưng Việt Nam phải nhập khẩu tới 149,4 tỷ USD linh kiện và nguyên liệu cho nhóm này trong năm 2025.

Sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài khiến doanh nghiệp Việt dễ tổn thương trước các biến động chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời chịu sức ép cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia như Ấn Độ hay Mexico - những nơi đang đẩy mạnh thu hút đầu tư lĩnh vực công nghệ. HSBC trong báo cáo mới nhất cũng dự báo Việt Nam không phải ngoại lệ trước nguy cơ suy giảm thương mại toàn cầu, dù vẫn lạc quan về mức tăng trưởng GDP 6,7% vào năm 2026 nhờ xuất khẩu các sản phẩm phù hợp như điện tử trong kỷ nguyên AI.

Ngành dệt may và da giày đang đứng trước áp lực chưa từng có từ Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và các quy định về Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) từ châu Âu. Bà Phan Thị Thanh Xuân - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da - Giày - Túi xách Việt Nam (Lefaso) cảnh báo, EU muốn sản phẩm phải bền hơn, có thể tái chế, nếu doanh nghiệp Việt không theo kịp, nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng là rất rõ ràng.

Đối với ngành thủy sản, ngay từ ngày 01/01/2026, các quy định của Đạo luật Bảo vệ Động vật biển có vú (MMPA) của Hoa Kỳ chính thức có hiệu lực, tạo ra rào cản phi thuế quan cực lớn. Nếu không chứng minh được quy trình khai thác “tương đương” với tiêu chuẩn Mỹ, nguy cơ bị cấm nhập khẩu là hiện hữu. Chưa kể thẻ vàng IUU của EC cộng hưởng với các đợt rà soát thuế chống bán phá giá (POR) đối với tôm và cá tra, tạo áp lực chồng chất lên doanh nghiệp thủy sản.” Dự báo quý I/2026, xuất khẩu thủy sản có thể chững lại do tác động dây chuyền này.

Để vượt qua, ngành thủy sản không còn cách nào khác ngoài việc minh bạch hóa tuyệt đối. Việc kiểm soát kích thước khai thác (như quy định mới về cá ngừ vằn), quy hoạch lại vùng nuôi và đẩy mạnh phân khúc chế biến sâu sẽ là “chìa khóa” để mở cánh cửa hẹp vào các thị trường khó tính trong năm nay.

Siết chặt pháp lý, hướng tới tăng trưởng thực chất

Năm 2026 được xác định là năm của sự hoàn thiện thể chế và chuẩn hóa quy trình. Ngay từ đầu năm, Bộ Công Thương đã lên kế hoạch xây dựng 4 nghị định quan trọng liên quan đến Luật Quản lý ngoại thương và xuất xứ hàng hóa. Đáng chú ý, các quy định mới sẽ thay đổi cách thức phân cấp, phân quyền, trao quyền cấp Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) cho 22/34 Sở Công Thương, nhằm rút ngắn thời gian và chi phí cho doanh nghiệp.

Ông Trần Thanh Hải - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, năm 2026, dự kiến tổng kim ngạch xuất khẩu sẽ tăng trên 8%. Đây là con số đầy thách thức. Ngoài việc xây dựng văn bản, Cục sẽ tham mưu giải pháp thúc đẩy tăng trưởng bền vững, như phối hợp thúc đẩy Mexico bổ sung nhà máy thép Việt Nam vào danh sách xuất khẩu hợp lệ, hay rà soát cam kết dệt may trong các FTA.

Tại các địa phương, sự chuyển động cũng đang diễn ra quyết liệt. Thủ đô Hà Nội đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu năm 2026 tăng 12%, đóng góp vào GRDP tăng 11% trở lên. Chiến lược của Hà Nội là giảm dần phụ thuộc thị trường truyền thống, tập trung vào các sản phẩm công nghệ cao, chế biến sâu và sản phẩm xanh.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam đề xuất ngành cần đẩy mạnh chế biến sâu. Việc đo lường, giảm dấu chân carbon và chứng nhận bền vững sẽ là giấy thông hành để vào các phân khúc giá cao, chuỗi bán lẻ cao cấp.

Theo các chuyên gia, các doanh nghiệp xuất khẩu cũng cần nâng cao năng lực quản trị. Minh bạch hóa sổ sách, hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc giờ đây đã trở thành yêu cầu bắt buộc, nhằm chủ động ứng phó với các vụ kiện phòng vệ thương mại ngày càng gia tăng. Những nhóm hàng có mức độ rủi ro cao như gỗ dán, thép hay đá nhân tạo đang nằm trong diện theo dõi đặc biệt với cơ chế giám sát chặt chẽ nhằm ngăn chặn gian lận xuất xứ.

Hương Ly (Vietnam Business Forum)