Chuyển đổi xanh các khu công nghiệp: Xu hướng tất yếu trong tái cấu trúc nền kinh tế

Các khu công nghiệp tại Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải chuyển đổi sang mô hình phát triển xanh và bền vững. Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, việc phát triển các khu công nghiệp (KCN) sinh thái được xem là hướng đi chiến lược, vừa giúp giảm phát thải, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, vừa tạo nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Việc xanh hóa các KCN không còn là lựa chọn mang tính hình thức hay khuyến khích, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết đối với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam

Bối cảnh và yêu cầu tất yếu của quá trình chuyển đổi xanh các KCN

Bước vào thập niên thứ ba của thế kỷ XXI, quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng toàn cầu đang diễn ra mạnh mẽ dưới tác động đồng thời của biến đổi khí hậu, khủng hoảng tài nguyên, yêu cầu phát triển bền vững và các tiêu chuẩn thương mại xanh ngày càng khắt khe. Chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để duy trì năng lực cạnh tranh quốc gia và doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, các KCN tiếp tục giữ vai trò là động lực trọng yếu. Về mặt kinh tế, các khu vực này đóng góp khoảng 35 - 40% tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đăng ký mới hằng năm, tạo việc làm cho hàng triệu lao động và góp phần quan trọng vào tăng trưởng chung của cả nước. Tuy nhiên, sự phát triển này đi kèm với áp lực đáng kể lên vấn đề môi trường. Theo số liệu thống kê, trung bình mỗi năm, các KCN phát sinh khoảng 23 -25 triệu tấn chất thải công nghiệp thông thường, khoảng 800 nghìn tấn chất thải nguy hại. Đối với vấn đề năng lượng, khu vực công nghiệp cũng chiếm gần 50% tổng năng lượng sử dụng của cả nước, trở thành một trong những nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất của Việt Nam.

Trước áp lực cấp bách của biến đổi khí hậu và các cam kết quốc tế, đặc biệt là mục tiêu tham vọng đưa phát thải ròng về “0” (Net Zero) vào năm 2050 mà Việt Nam đã cam kết tại COP26, việc xanh hóa các KCN không còn là lựa chọn mang tính hình thức hay khuyến khích, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết đối với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam. Ngoài ra, nếu không sớm xanh hóa, hàng hóa Việt Nam sẽ đứng trước nguy cơ suy giảm năng lực cạnh tranh, thậm chí bị loại khỏi chuỗi cung ứng của các thị trường khó tính như châu Âu - Hoa Kỳ bởi các hàng rào kỹ thuật xanh.

Thuận lợi trong triển khai mô hình KCN sinh thái tại Việt Nam

Cho đến nay, hệ thống văn bản pháp lý về KCN sinh thái tại Việt Nam đã từng bước được hình thành và hoàn thiện, tạo nền tảng quan trọng cho việc triển khai mô hình này trong thực tiễn. KCN sinh thái được quy định cụ thể trong Nghị định số 35/2022/NĐ-CP ngày 28 tháng 5 năm 2022 của Chính phủ về quản lý KCN, khu kinh tế (thay thế Nghị định 82/2018/NĐ-CP), cùng với Thông tư số 05/2025/TT-BKHĐT. Đồng thời, các nội dung liên quan cũng được lồng ghép trong Nghị định số 08/2022/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, cũng như trong các chiến lược, chương trình lớn của quốc gia như Quyết định số 882/QĐ-TTg về Kế hoạch hành động thực hiện Chiến lược Tăng trưởng Xanh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050; Quyết định số 687/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn; và Quyết định số 222/QĐ-TTg năm 2025 về Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035. Đặc biệt, Nghị quyết 59-NQ/TW của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới tiếp tục nhấn mạnh ưu tiên phát triển các mô hình KCN sinh thái thông minh, qua đó củng cố định hướng chiến lược dài hạn của Việt Nam trong lĩnh vực này.

Song song với khung pháp lý, hệ thống tài liệu hướng dẫn kỹ thuật cho KCN sinh thái cũng ngày càng được hoàn thiện và chuẩn hóa. Các tài liệu như hướng dẫn thành lập KCN sinh thái mới, bộ chỉ số đánh giá hiệu quả KCN sinh thái tại Việt Nam, hướng dẫn tái sử dụng chất thải rắn trong KCN, tài liệu hướng dẫn sử dụng hệ thống thông tin giám sát KCN sinh thái và doanh nghiệp sinh thái, hướng dẫn kiểm kê khí nhà kính cho doanh nghiệp trong KCN, cùng với các tài liệu về huy động tài chính, sổ tay tài chính xanh và hướng dẫn ứng phó sự cố môi trường đã tạo thành bộ công cụ hỗ trợ tương đối toàn diện. Bên cạnh đó, các công cụ hỗ trợ triển khai do Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO) cung cấp cũng góp phần nâng cao tính khả thi và hiệu quả triển khai mô hình.

Phát triển KCN sinh thái - giải pháp trọng tâm thúc đẩy chuyển đổi xanh

Từ năm 2014, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) đã phối hợp với UNIDO triển khai Dự án thí điểm “Triển khai KCN sinh thái hướng tới mô hình KCN bền vững tại Việt Nam”, với sự tài trợ của Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF), Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO) và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP). Dự án thí điểm giai đoạn 2014 - 2019 đã đạt được nhiều thành tựu, kết quả đáng ghi nhận như: hỗ trợ xây dựng và ban hành quy định về KCN sinh thái trong Nghị định 82/2018/NĐ-CP - nền tảng pháp lý đầu tiên cho mô hình này. Dự án cũng hỗ trợ 4 KCN bao gồm Khánh Phú, Gián Khẩu (Ninh Bình), Hòa Khánh (Đà Nẵng) và Trà Nóc 1&2 (Cần Thơ) thực hiện chuyển đổi sang KCN sinh thái. Kết quả là, 57 doanh nghiệp đã được hỗ trợ trực tiếp để áp dụng các giải pháp hiệu quả tài nguyên và sản xuất sạch hơn (RECP), với tổng cộng 640 giải pháp được xác định, trong đó 546 giải pháp đã được triển khai thành công. Qua đó, mỗi năm các doanh nghiệp này đã tiết kiệm 19.247MWh điện, 142.000GJ nhiên liệu hóa thạch, 606.816m³ nước, giảm thiểu sử dụng 4.225 tấn vật liệu và hóa chất, đồng thời giảm phát thải 30.600 tấn CO₂ tương đương, mang lại 3,3 triệu USD/năm lợi nhuận vận hành.

Kế thừa thành quả từ giai đoạn thí điểm, Dự án “Triển khai KCN sinh thái tại Việt Nam theo hướng tiếp cận từ Chương trình KCN sinh thái toàn cầu” (GEIPP Việt Nam) được khởi động nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế - môi trường - xã hội của các ngành công nghiệp thông qua việc triển khai và nhân rộng mô hình KCN sinh thái. Dự án được thực hiện tại Hà Nội và 5 địa phương trọng điểm gồm: Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, Đồng Nai và TP.Hồ Chí Minh. Các KCN thí điểm bao gồm KCN Deep C/Đình Vũ (Hải Phòng); KCN Amata Biên Hòa (Đồng Nai); KCN Hiệp Phước (TP.Hồ Chí Minh); KCN Hòa Khánh (Đà Nẵng) và KCN Trà Nóc 1 & 2 (Cần Thơ). Sự ra đời của Dự án GEIPP Việt Nam thể hiện cam kết mạnh mẽ của Chính phủ Việt Nam, UNIDO và SECO trong việc thúc đẩy chuyển đổi sang nền công nghiệp xanh, có trách nhiệm và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tiếp theo, trong giai đoạn 2020 - 2024, Dự án “Triển khai Sáng kiến KCN sinh thái toàn cầu tại Việt Nam” (GEIPP Việt Nam), do Bộ Tài chính chủ trì và UNIDO thực hiện, với sự tài trợ của Chính phủ Thụy Sĩ thông qua SECO được tiếp tục triển khai. Thông qua Dự án, UNIDO đã hỗ trợ kỹ thuật cho Bộ Tài chính hoàn thiện khung pháp lý về KCN sinh thái thông qua quá trình rà soát, cập nhật và xây dựng Nghị định số 35/2022/NĐ-CP, thay thế Nghị định 82/2018/NĐ-CP. Nghị định số 35/2022/NĐ-CP đã hoàn thiện các tiêu chí định lượng để công nhận KCN là KCN sinh thái, thay thế những khái niệm định tính trừu tượng hoặc các khuyến khích mang tính tự nguyện trước đây. Hệ thống tiêu chuẩn này được thiết kế theo hướng tiếp cận đa phương, bao quát trách nhiệm của cả nhà đầu tư hạ tầng lẫn các doanh nghiệp thứ cấp hoạt động trong KCN, từ đó tạo ra một khuôn khổ vận hành minh bạch và dễ dàng giám sát.

Về mặt thực tiễn, Dự án GEIPP Việt Nam đã triển khai các can thiệp kỹ thuật sâu rộng vào hoạt động của 5 KCN thí điểm gồm Deep C (Hải Phòng), Amata (Đồng Nai), Hiệp Phước (TP.Hồ Chí Minh), Hòa Khánh (Đà Nẵng) và Trà Nóc 1 & 2 (Cần Thơ). Hỗ trợ hơn 90 doanh nghiệp thực hiện RECP, với tổng cộng 889 giải pháp được xác định, trong đó 429 giải pháp đã được triển khai thành công. Nhờ đó, mỗi năm, các doanh nghiệp này đã tiết kiệm 14.378MWh điện, 264.127GJ nhiên liệu hóa thạch, 278.690m³ nước, giảm thiểu 22.180 tấn hóa chất và nguyên vật liệu, đồng thời giảm phát thải 138.994 tấn CO₂ tương đương, mang lại 2,6 triệu USD lợi nhuận vận hành, với 3,3 triệu USD vốn đầu tư huy động từ tư nhân.

Ngoài ra, dự án cũng giúp phát hiện 62 cơ hội cộng sinh công nghiệp tiềm năng, trong đó 31 cơ hội được đánh giá tiền khả thi và 18 giải pháp đang triển khai hoặc đã sẵn sàng triển khai, hứa hẹn tiết kiệm đáng kể chi phí, tài nguyên và giảm phát thải cho các doanh nghiệp tham gia.

Phát triển KCN sinh thái đang nhận được sự quan tâm, hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế như UNIDO và SECO cũng như cơ hội học tập kinh nghiệm về chuyển đổi KCN sinh thái từ các quốc gia khác trong chương trình KCN sinh thái toàn cầu. Cùng với đó, nhận thức và năng lực của các bên liên quan, từ cơ quan quản lý nhà nước đến cộng đồng doanh nghiệp đang ngày càng được nâng cao, tạo nền tảng thuận lợi cho việc triển khai và nhân rộng mô hình KCN sinh thái trong thời gian tới.

Nguyễn Trâm Anh - Quản lý dự án quốc gia, Tổ chức phát triển công nghiệp Liên Hợp Quốc, UNIDO

Nguồn: Vietnam Business Forum