Tham nhũng từ cơ chế xin – cho

Phòng chống tham nhũng là vấn đề đặt biệt khó khăn đang đặt ra với Chính phủ. Và hiện Việt Nam vẫn thiếu các biện pháp chế tài cứng rắn trừng trị những hành vi tham nhũng. Đó là chia sẻ của Tổng Thanh tra Chính phủ, Huỳnh Phong Tranh bên lề Hội nghị truyền thông báo cáo quốc gia thực thi Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng của Việt Nam, được tổ chức mới đây tại Hà Nội. Anh Phương thực hiện.

Ông có thể nói rõ hơn về những kết quả của báo cáo lần này ?

Theo báo cáo tóm tắt kết quả thực thi và đánh giá thực thi Công ước Liên Hợp Quốc về chống tham nhũng, Việt Nam được lựa chọn đánh giá trong chu trình đầu tiên vào năm 2011. Thanh tra Chính phủ đã chủ động phối hợp với các Bộ, ngành và cơ quan Trung ương đã bắt đầu công việc chuẩn bị cho quá trình này từ cuối năm 2010 với việc thành lập Tổ công tác thường trực và kế hoạch tổ chức đánh giá Công ước. Đồng thời, ngày 7/4/2010, Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 445/QĐ – TTg ban hành kế hoạch thực hiện Công ước của Việt Nam.

Hiện tại, theo tổng hợp kết quả đánh giá thì Việt Nam đã đáp ứng tương đối đầy đủ các yêu cầu của Công ước trong phạm vi nội dung thuộc chu trình đánh giá đầu tiên.Cụ thể Việt Nam đã ban hành, tuân thủ và thực hiện đầy đủ 102/145 yêu cầu của Công ước; đã ban hành, tuân thủ và thực hiện nhưng chưa đầy đủ 29/145 yêu cầu của Công ước; chưa ban hành và chưa thực hiện đầy đủ 14 yêu cầu của Công ước (chủ yếu là các nội dung Việt Nam đã tuyên bố, bảo lưu hoặc mang tính khuyến nghị).

Tuy nhiên, Việt Nam cũng được các chuyên gia nước ngoài khuyến nghị những thách thức khó khăn đặt ra trong việc đáp ứng đầy đủ và hoàn thiện hơn các yêu cầu của Công ước, đặc biệt là các yêu cầu về hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực hình sự, tố tụng hình sự và tương trợ tư pháp. Mặt khác, Liên hợp quốc cũng đặc biệt chú ý đến các lĩnh vực liên quan đến báo cáo công khai, khuyến khích sự tham gia của xã hội dân sự, các hoạt động thu thập, trao đổi thông tin về tham nhũng. Và đây cũng là một cơ hội rất quan trọng để hệ thống các cơ quan quản lý nhà nước rà soát lại toàn bộ hệ thống cơ sở pháp lý và tổ chức triển khai công tác phòng chống tham nhũng hiệu quả.

Theo ông, đây có phải là cơ hội để các cơ quan tư pháp Việt Nam sửa đổi Luật Phòng chống tham nhũng ?

Việt Nam trong các năm qua đã ban hành nhiều quy định của Luật Phòng chống tham nhũng và các văn bản dưới luật. Tuy nhiên khi va chạm thực tế thì đã bộc lộ các hạn chế như: kê khai tài sản, thu nhập còn hình thức, xử lý trách nhiệm người đứng đầu chưa nghiêm…

Ngoài ra, hoạt động của các bộ ban ngành trong thời gian qua đã cho thấy một số đơn vị, cơ quản, người đứng đầu còn có những biểu hiện chưa quyết liệt, sát sao trong chỉ đạo, điều hành, tổ chức quán xuyến thực hiện công việc phòng chống tham nhũng do cấp trên giao phó. Thậm chí một số không ít cán bộ trong đó có những người ở vị trí lãnh đạo đứng đầu cơ quan công quyền, quản lý thiếu tinh thần xây dựng quên đi bổn phận trách nhiệm trước pháp luật. Chính từ nhận thực lệch lạc trên đã tất yếu sản sinh ra những hành vi tham nhũng ngày càng tinh vi, phức tạp, có dấu hiệu bao che, bè phái,.v.v...; phạm vi đối tượng tham nhũng cũng liên đới tới cả những thành phần có nhiều công lao, thành tích, đóng góp.v.v...

Từ những thực tiễn trên nên đây chính là thời điểm để các cơ quan tư pháp sửa đổi Luật Phòng chống tham nhũng với những điều khoản khiêm khắc có tính răn đe cao hơn.

Ngoài các biện pháp “mệnh lệnh nhà nước”, công tác tuyên truyền vận động đã làm tốt, thưa ông ?

Đây cũng đang được coi là một điểm yếu của các cơ quan công quyền của Việt Nam.Vì hiện nay, công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng đạo đức, giáo dục pháp luật về phòng chống tham nhũng cho đối tượng cán bộ nòng cốt làm gương cho quần chúng còn chưa đủ sức động viên. Thậm chí, một số nơi có trình trạng những việc làm đúng, gương người tốt không được đề cao, bảo vệ; những sai sót, vi phạm không bị phê phán, xử lý nghiêm minh...

Mặt khác, qua quá trình tìm hiểu điều tra vẫn dễ nhận thấy trong nhiều thể chế chính sách về quản lý kinh tế - xã hội trên các lĩnh vực còn sơ hở, chưa minh bạch, chưa xóa được cơ chế "xin - cho". Đây chính là mảnh đất nuôi dưỡng ý thức, mầm mống và làm nảy sinh tham nhũng, đặc biết nổi cộm trên lĩnh vực quản lý đất đai, đầu tư xây dựng, mua sắm công, tổ chức cán bộ, quản lý doanh nghiệp nhà nước...

Theo ông, đâu là việc nổi cộm trong công tác phòng chống tham nhũng của Việt Nam hiện nay?

Hiện tại, theo như phân tích của một số chuyên gia quốc tế thì hiện có 5% không tuân thủ các chế tài phóng chống tham nhũng của Việt Nam trong đó tập chung vào việc làm giàu bất hợp pháp, hối lộ trong khu vực tư; trách nhiệm của pháp nhân. Rất nhiều ví dụ điển hình cho thấy hiện nay có quá nhiều người giàu lên một cách nhanh chóng, trở thành đại gia nhưng không giải trình được "nguồn gốc" số tài sản đột biến trên.

Vậy trong lần sửa đổi dự luật Phòng chống tham nhũng trình Chính phủ sắp tới, sẽ có những điểm mới nào, thưa ông ?

Trước những đòi hỏi của thực tiễn đấu tranh trong công tác phòng chống tham nhũng nên trong dự luật Phòng chống tham nhũng trình Chính phủ sắp tới, sẽ có những điểm mới là, sẽ mở rộng diện đối tượng phải kê khai tài sản, thu nhập; quy định trách nhiệm giải trình nguồn gốc tài sản tăng thêm và xử lý với người không giải trình được một cách minh bạch; cán bộ, công chức phải thanh toán qua tài khoản khi mua sắm những tài sản có giá trị lớn. Bên cạnh đó, sẽ bổ sung quy định về việc trong một số trường hợp cụ thể sẽ xem xét giảm nhẹ trách nhiệm pháp lý với người đưa hối lộ nhưng đã chủ động khai báo khi chưa bị phát hiện; bổ sung một số quy định như trách nhiệm giải trình của người có chức vụ, quyền hạn trong khi thực thi nhiệm vụ, công vụ.

Tóm lại, việc xây dựng Báo cáo quốc gia thực thi Công ước là một việc làm mới đối với Việt Nam. Với trách nhiệm của một quốc gia thành viên Công ước, Việt Nam đã khẩn trương tổ chức triển khai thực hiện. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai Thanh tra Chính phủ cũng rất cần sự chung tay giúp sức của các bộ ban nganh có liên quan như Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Hải quan, Ngân hàng nhà nước,.v.v... Các tổ chức quốc tế, các đối tác phát triển trong công tác phòng chống tham nhũng./.