Mua bán, sáp nhập: Nhìn nhận từ thế độc quyền

Thị trường mua bán, sáp nhập các doanh nghiệp của Việt Nam đang ngày càng trở nên sôi động. Nhiều thương vụ đã thu được thành công, đem lại những hiệu quả nhất định. Tuy nhiên, theo một số nhà quản lý và chuyên gia, chính việc “góp gạo” chung này sẽ là cơ hội cho những hành vi cạnh tranh không lành mạnh trên thị trường phát triển và thế độc quyền trong kinh doanh sẽ nở rộ hơn.

Vừa qua, thị trường được chứng kiến 2 vụ sáp nhập "đình đám" là Viettel thâu tóm EVN Telecom và Jetstar Paciffic Airline về với Vietnam Airlines, đưa Viettel và Vietnam Airlines, vốn đang giữ vị trí thống lĩnh trên thị trường, trở thành những DN gần như độc quyền.

Hành vi lạm dụng để độc quyền

Chia sẻ về vấn đề này chuyên gia kinh tế Lê Xuân Nghĩa – Phó Chủ nhiệm Ủy ban giám sát tài chính quốc gia cho rằng, trên thực tế, thị trường VN những năm gần đây đã chứng kiến nhiều hành vi cạnh tranh không lành mạnh của các DN có vị trí thống lĩnh trên thị trường. Đó là câu chuyện gây xôn xao về kết nối giữa Viettel và VNPT năm 2005; trong đó VNPT bị cáo buộc gây cản trở Viettel khi tham gia gia nhập và phát triển mạng lưới trên thị trường. Trong hai năm trở lại đây, đã xuất hiện các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh trị trường bị xử lý như: vụ việc Cty Xăng dầu hàng không bị Hội đồng cạnh tranh phạt 3,37 tỉ đồng vì lạm dụng vị trí độc quyền, ngừng cung cấp xăng cho hãng hàng không Jetstar Pacific.

Theo ông Nghĩa còn rất nhiều hành vi lạm dụng của các DN có vị thế thống lĩnh trên thị trường như Vietnam Airlines khuyến mãi tràn lan, VNPT tố cáo Viettel bành trướng thị trường bằng khuyến mãi (trong tháng 8/2011, Viettel đã cung cấp dịch vụ Internet cáp quang FTTH cho khách hàng với hình thức khuyến mãi giảm 65% cước sử dụng (tương đương 700.000 đồng/tháng), so với niêm yết (2.000.000 đồng/tháng) trong vòng 60 tháng.

Ông Vũ Đình Phương - Chủ tịch Hội đồng quản trị Cty Asia cũng đưa ra dẫn chứng rằng, thực tế hiện nay việc các Cty, tập đoàn sáp nhập với nhau diễn ra ngày càng nhiều nên đây cũng là cơ hội cho thế độc quyền và cạnh tranh không lành mạnh phát triển. Thời gian gần đây Vietnam Airline mặc dù đã được chấp thuận nâng giá trần nhưng vẫn luôn kêu lỗ. Vậy, câu hỏi đặt ra nếu tiếp tục tạo cơ chế “mở” cho hãng này về giá cả thì vô hình trung Vietnam Airlines đang dần tạo nên thế độc quyền hãng bay vì thực tế hãng này hiện đang chiếm tới 80% thị phần trên thị trường hàng không VN.

Dưới góc độ nhìn nhận của Phó giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Trần Hậu – Giảng viên Học viện Tài chính, thì hiện nay các cơ quan quản lý thị trường với thực tiễn khuôn khổ pháp lý của VN đều cho thấy, mức độ quan tâm chưa đúng mức đến “tính thị trường”, hay cụ thể hơn là tính chất cạnh tranh khốc liệt phía sau những thương vụ M&A. Trong bối cảnh VN đang nỗ lực cho một cơ chế thị trường thực thụ, từng bước thay thế và loại bỏ bảo hộ, độc quyền để “hội nhập” một cách đúng nghĩa, thì việc các DN thông qua công cụ M&A để bành trướng quy mô nhằm mục đích kiểm soát hiệu quả hơn, là xu hướng tất yếu. Nhưng hiệu quả tích cực hay tiêu cực của các thương vụ M&A, nhìn từ góc độ quản lý vĩ mô hay góc độ người tiêu dùng là rất khó xác định, nhất là trong khi Luật cạnh tranh tại VN vẫn chưa đủ bao quát và thực tiễn”.

Mặt trái

Pháp luật cạnh tranh không cấm những quy định hình thành DN có vị trí thống lĩnh trên thị trường. Tuy nhiên, vấn đề cần quan tâm ở đây là những thương vụ sáp nhập này sẽ tạo cơ hội cho thế độc quyền bành trướng. Vì theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, trên thị trường có DN có vị trí thống lĩnh hoặc độc quyền, người tiêu dùng không được lựa chọn hàng hóa có giá cả cạnh tranh vì giá cả độc quyền cao hơn, sản lượng độc quyền nhiều hơn. Kết quả là dẫn đến tổn thất về phúc lợi xã hội và nguồn lực xã hội không được sử dụng tối ưu và DN thường có xu hướng lạm dụng sức mạnh thị trường, tạo nên rào cản với các đối thủ cạnh tranh khác.

Ông Lê Nhị Năng - Phó Tổng giám đốc HSX cho rằng, ở thị trường Mỹ và các nước phát triển, quyền lợi của người tiêu dùng luôn được đề cao. Chẳng hạn, nếu một DN thâu tóm DN khác nhằm mục tiêu chi phối, kiểm soát và “độc quyền”, cơ quan quản lý nhà nước có thể thu thập hồ sơ, tài liệu, chứng cứ và thuê trung gian tư vấn để khởi kiện DN đó. VN chưa có những hoạt động như vậy. Có lẽ các nhà quản lý VN cũng chưa từng tính tới điều này. Nên một mặt, những thương vụ M&A sẽ tạo ra những con “cá mập”, có thể có ích lợi cho sự tăng trưởng chung của nền kinh tế, nhưng mặt khác nếu khung pháp lý không đầy đủ, không hiệu quả và nhận thức của các cơ quan quản lý về vấn đề này không nhất quán như hiện nay, Luật chống độc quyền sẽ mất hiệu lực và cơ chế thị trường sẽ bị méo mó bởi các tập đoàn quốc doanh và tư nhân.

Cũng theo ông Năng, hiện tại các hồ sơ về mua bán sáp nhập hầu chưa đưa ra được các con số để có thể đánh giá chính xác mức độ tích tụ tập trung của DN sau sáp nhập. Việc xét duyệt hồ sơ M&A dưới hình thức chào mua công khai hay sáp nhập thông qua phát hành cổ phiếu để thực hiện hoán đổi cũng đang được thực hiện duy nhất bởi ủy ban chứng khoán nhà nước. Vì vậy, việc đánh giá về mức độ độc quyền thị trường của DN sau khi sáp nhập chưa thực sự đầy đủ. Với hồ sơ những thương vụ chào mua công khai hoặc thâu tóm trên sàn chứng khoán đang ngày càng dày lên.

Phải được kiểm soát chặt chẽ

Theo đánh giá của ông Nguyễn Phương Nam – Phó Cục trưởng Cục Quản lý cạnh tranh, Bộ Công Thương, số vụ việc sau M&A ở VN làm ảnh hưởng đến thị trường chung hiện chưa nhiều, song ông Nam cũng khẳng định: Pháp luật cạnh tranh quy định đây là đối tượng cần kiểm soát bởi DN có thị phần từ 30 – 50% sẽ thuộc diện kiểm soát. Vì hiện tại ở VN có trường hợp quy định kinh doanh vàng miếng yêu cầu DN phải có thị phần trên 25%, như vậy vô hình trung tạo nên vị thế độc quyền trên thị trường.

Vì vậy, theo Tiến sĩ Vũ Đình Ánh - nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường giá cả, Bộ Tài chính, để quá trình, mua bán sáp nhập DN hạn chế được thế độc quyền trong kinh doanh ở VN hiện nay thì phải đưa vào đối tượng kiểm soát. Thế nhưng, kiểm soát như thế nào thì cần phải thống nhất về một mối, cần quy định cụ thể về cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiểm soát giá độc quyền, tránh tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi” như giao cho bộ chủ quản kiểm soát giá độc quyền của DN do chính bộ đó quản lý. Vì thực tế, quá trình kiểm soát cạnh tranh độc quyền của VN phức tạp hơn nhiều so với các quốc gia khác, vì các Cty có được vị trí độc quyền không từ quá trình cạnh tranh, mà do sự ủng hộ của nhà nước – ông Ánh chia sẻ.

Nguyễn Thanh