5 năm gia nhập WTO: Cơ hội nhiều, thách thức lớn

Sau 5 năm gia nhập tổ chức thương mại thế giới (WTO), VN đã đạt được những thành tựu đáng kể. Đến nay, GDP của Việt Nam đã đạt xấp xỉ 120 tỉ USD (2011), gấp gần 2,3 lần năm 2006 (53 tỉ USD); GDP đầu người đạt trên 1.300 USD gấp hơn hai lần năm 2006 (640 USD). VN đã thoát ra khỏi tình trạng nước kém phát triển, bước vào nhóm nước đang phát triển có thu nhập trung bình thấp. Tuy nhiên, còn quá nhiều khó khăn đang đón chờ ở phía trước.

Thương mại và đầu tư đều tăng trưởng

Theo thống kê tại Hội thảo 5 năm sau khi gia nhập WTO của Việt Nam do VCCI phối hợp tổ chức vừa qua tại HN, nếu như năm 2007, kim ngạch xuất khẩu mới đạt 48,56 tỉ USD, thì đến năm 2011 con số đó đã là 96,3 tỉ USD, tăng hơn hai lần.

Trong giai đoạn 2007 – 2011, số doanh nghiệp tăng 2,3 lần về số lượng và 7,3 lần về số vốn so với 5 năm trước. Tính đến ngày 23/8/2011, cả nước đã có 602.171 doanh nghiệp đăng ký hoạt động theo luật Doanh nghiệp.

Nhiều doanh nghiệp VN đã từng bước xác lập được chỗ đứng trên thị trường khu vực và thế giới. Tốc độ tăng kim ngạch xuất khẩu bình quân 5 năm 2007 – 2011 là 19,25%/năm, cao hơn mức 18,1%/năm của thời kỳ 5 năm 2001 – 2005 trước khi VN gia nhập WTO. Kim ngạch xuất khẩu bình quân theo đầu người năm 2010 đạt 914,4 USD/người so với 559,2 USD/người của năm 2006, tăng gấp gần 2 lần.

Trong 5 năm qua, tổng vốn FDI thực hiện đạt 45 tỉ USD, vượt 77,8% so với kế hoạch; tổng số vốn FDI đăng ký mới và bổ sung đạt 146 tỉ USD, gấp 7 lần so với giai đoạn 2001 – 2005.

Chưa tận dụng được cơ hội

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, Việt Nam đã gia nhập một sân chơi thương mại lớn nhưng vẫn chưa thực sự chuẩn bị tốt để đón đầu các cơ hội.

Ông Trần Hữu Huỳnh - Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế VCCI cho rằng, sau 5 năm vào WTO, sự cạnh tranh của VN mới chỉ dừng ở tài nguyên thiên nhiên dồi dào, giá nhân công rẻ, giá sản phẩm thấp. Hệ quả đáng tiếc là doanh nghiệp mới chỉ sử dụng giá thấp để tăng sức cạnh tranh nên hay gặp phải nguy cơ bị kiện chống bán phá giá.

“Khi đã bị kiện chống bán phá giá thì doanh nghiệp lại phải tốn chi phí, thời gian; đó là chưa kể DN còn mất đi cơ hội xúc tiến thương mại để tiếp tục khai thác những phân khúc thị trường mới, tăng doanh thu, lợi nhuận cho mình. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp hay ngành hàng, mà còn ảnh hưởng đến cả nền kinh tế”, ông Huỳnh nói.

Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng, mặc dù kinh tế Việt Nam có khởi sắc sau 5 năm gia nhập WTO nhưng doanh nghiệp VN vẫn chưa khẳng định được thương hiệu trên thị trường thế giới, công nghệ chưa được đổi mới và đặc biệt là vốn vẫn… ít.

Đa số các doanh nghiệp Việt Nam phải nhập khẩu nguyên vật liệu cho sản xuất kinh doanh. Nhiều sản phẩm xuất khẩu và sản phẩm có sự tăng trưởng cao (hàng da giày, dệt may, chế biến thực phẩm, đồ uống, sản phẩm thép và kim loại màu, sản phẩm nhựa, hàng điện tử, ô tô, xe máy…) đều phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu bán thành phẩm nhập khẩu từ nước ngoài. Trong khi đó, giá cả các loại nguyên vật liệu này trên thế giới có xu hướng gia tăng, làm cho nhiều nhóm sản phẩm có tỉ trọng chi phí nguyên vật liệu khá cao, chiếm hơn 60% giá thành sản phẩm.

Đáng chú ý, hầu hết các doanh nghiệp VN đang sử dụng công nghệ lạc hậu so với mức trung bình của thế giới từ 2 đến 3 thế hệ, 76% máy móc, dây chuyền công nghệ được sản xuất từ những năm 1950 – 1960, 75% số thiết bị đã hết khấu hao, 50% số thiết bị là đồ tân trang… Các doanh nghiệp VN đầu tư cho đổi mới công nghệ rất thấp, với chi phí khoảng 0,2% – 0,3% tổng doanh thu.

Ngoài ra, theo Tiến sĩ Võ Trí Thành, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế T.Ư cho rằng, có 3 điểm hạn chế trong thời gian qua của VN, đó là tính minh bạch, tự giải trình và tính thực thi. Việc cần chuyển biến mạnh mẽ về thể chế để hội nhập sâu hơn là điều mà VN cần chú trọng. Giáo sư Claudio Dordi, chuyên gia trưởng Mutrap III cho biết, theo các đánh giá xếp hạng của một số tổ chức thì vấn đề thể chế của VN đang được chấm điểm thấp và ít có sự cải thiện. Chính sự yếu kém của thể chế đã không hỗ trợ tốt cho các DN cạnh tranh trong quá trình hội nhập.

Theo Nguyên Bộ trưởng Trương Đình Tuyển, đã đến lúc VN cần phải chuyển từ nhà nước điều hành sang nhà nước kiến tạo. Nhà nước cần tập trung xây dựng thể chế, môi trường kinh doanh sao cho có thể giúp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Mặt khác, sự phân cấp giàu nghèo, những bất ổn về văn hóa, xã hội cũng có những thách thức mới. Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, về mặt bằng xã hội, sự phân cách giàu nghèo đã lớn lên, khoảng cách giữa các vùng miền rộng hơn, đây là một điều đáng lo ngại.Việc duy trì, bảo tồn nền văn hóa của dân tộc cũng đứng trước những đe dọa, thách thức của hội nhập toàn cầu. Đặc biệt, theo bà Lan, những tiêu cực đáng lo ngại khác là nạn tham nhũng, quan liêu có phần nặng nề hơn thời gian qua.

Làm thế nào để DNVN đứng vững trên thị trường thế giới, theo Nguyên Thứ trưởng Bộ Công thương Lương Văn Tự, VN phải hoàn thiện hệ thống luật pháp, doanh nghiệp phải bám sát tiêu chí WTO và phải “buôn có bạn, bán có phường”. Đặc biệt, DN phải biết tận dụng các lợi thế của mình để vượt khó và trưởng thành hơn.

Còn theo bà Lan, việc cần thiết và phải làm bằng được là tháo gỡ 3 nút thắt về thể chế, phát triển nguồn nhân lực và hạ tầng nhằm tự nâng cao nội lực cạnh tranh. Đây cũng sẽ là những bài học kinh nghiệm cho các kỳ đàm phán các hiệp định thương mại khác như Hiệp định thương mại xuyên Thái Bình Dương tới đây.

Quỳnh Anh