Thống đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) – ông Nguyễn Văn Bình từng đề cập, ít nhất đến tháng 6 có thể bỏ trần lãi suất. Quyết định hôm 8/6 bỏ trần lãi suất huy động kỳ hạn dài, đồng thời hạ trần lãi suất huy động, cho vay và giảm một loạt lãi suất điều hành, cho thấy tín hiệu đầu tiên. Tuy nhiên câu chuyện NH lãi cao trên sự khốn khó của cộng đồng DN vẫn là đề tài công luận rất quan tâm.

Theo Thông tư 19 do Thống đốc NHNN ký ngày 8/6, có hiệu lực từ 11/6, lãi suất tối đa áp dụng đối với tiền gửi không kỳ hạn và có kỳ hạn dưới 1 tháng là 2% một năm; lãi suất tối đa áp dụng đối với tiền gửi có kỳ hạn từ 1 tháng đến dưới 12 tháng là 9% một năm. Riêng Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở ấn định mức lãi suất tối đa đối với tiền gửi kỳ hạn từ 1 tháng đến dưới 12 tháng là 9,5% một năm.

Điểm mới của đợt cắt giảm lãi suất huy động kỳ này là việc NHNN bỏ trần lãi suất huy động kỳ hạn từ 12 tháng trở lên, lãi suất huy động sẽ do tổ chức tín dụng ấn định trên cơ sở cung cầu vốn thị trường.

Lãi suất huy động giảm nhanh

Đây là lần thứ 4 trong vòng 3 tháng qua, NHNN đã điều hành đồng loạt giảm các mức lãi suất chủ chốt, đưa trần lãi suất huy động từ 14%/năm xuống 9%/năm. Lần cắt giảm lãi suất đầu tiên vào ngày 13/3, mức điều chỉnh từ 14% về 13%. Ngày 11/4, lãi suất huy động cũng giảm thêm 1%, về 12%/năm. Tiếp đó, 25/5, NHNN công bố điều chỉnh các lãi suất điều hành và trần lãi suất huy động VND, trần lãi suất còn 11%. Tốc độ cắt giảm trần lãi suất nhanh hơn tuyên bố trước đây của NHNN, mỗi quý sẽ cắt giảm 1% trần lãi suất để đến cuối năm trần lãi suất về 10%. Giờ đây trần lãi suất huy động đã về đích 9%/năm vào nửa đầu tháng 6.

Những đợt cắt giảm lãi suất huy động liên tiếp cho thấy xu hướng điều hành giảm mặt bằng lãi suất điều hành của nhà quản lý, được lý giải rằng hạ dần mặt bằng lãi suất phù hợp với giảm của lạm phát. Lạ̣m phát đã được kiềm chế đà tăng trong nửa đầu năm nay. Nếu so với lạm phát thì lãi suất đã thực dương tương đối cao. lãi suất trần 11% hiện nay vẫn cao hơn khoảng 3% so với dự báo lạm phát tháng 6 (9%), so với lãi suất USD (2% một năm) và biến động tỷ giá kỳ vọng (2- 3% trong năm 2012). Trong khi đó, thanh khoản của hệ thống NH có xu hướng dư thừa, thị trường tiền tệ ổn định và lãi suất thị trường có xu hướng giảm.

Trong khi đó, sản xuất kinh doanh còn nhiều khó khăn, do sức mua của thị trường giảm, hàng tồn kho cao, khả năng hấp thụ vốn tín dụng của NH hạn chế, lãi suất cho vay đã giảm nhưng sức giảm chậm do chi phí huy động vốn cao và nguy cơ rủi ro tín dụng tăng. Tín dụng tăng trưởng âm kể từ đầu năm, nguồn vốn vẫn ách tắc chưa được khơi thông đổ vào khu vực sản xuất kinh doanh. Định hướng của Chính phủ là cắt giảm lãi suất, tháo gỡ khó khăn cho khu vực DN, hỗ trợ phát triển kinh tế, chính vì vậy NHNN đã có những bước đi nhanh chóng trong việc cắt giảm trần lãi suất huy động, qua đó cũng cắt giảm trần lãi suất cho vay đối với 4 nhóm đối tượng ưu tiên.

Hưởng ứng xu hướng cắt giảm lãi suất, nhiều NHTM đã nhanh chóng cắt giảm lãi suất cả đầu vào và đầu ra. Từ trước khi NHNN quyết định hạ trần lãi suất huy động, Viecombank đã điều chỉnh lãi huy động cao nhất còn 10,5% một năm áp dụng cho kỳ hạn 1 tháng. Các kỳ hạn khác, mức lãi suất chỉ dao động quanh 8-10% một năm. Cụ thể, kỳ hạn 2, 3 tháng được áp dụng lãi suất 10% một năm trong khi gửi tiết kiệm kỳ hạn 6-24 tháng chỉ còn 9,5% một năm. Thấp nhất là lãi suất tiết kiệm kỳ hạn 3, 4 và 5 năm chỉ còn 8% một năm. NHCP Á Châu (ACB) cũng niêm yết lãi suất huy động 10,8% cho kỳ hạn 1 tháng, lĩnh lãi tháng hoặc cuối kỳ. Với các khoản gửi khác từ 2 đến 36 tháng, lãi suất dao động 9,3% đến 11% một năm.

Ngày trần lãi suất mới có hiệu lực, các ngân hàng thương mại đã đồng loạt thay biểu lãi suất huy động mới, điểm chung dễ nhận thấy là lãi suất huy động VND các kỳ hạn dài đều đã cao hơn các kỳ hạn ngắn. Tại các NH như VietinBank, Techcombank… lớn còn cho thấy đường cong lãi suất ngược, khoảng từ kỳ hạn sau 12 tháng hoặc từ 24 tháng, thấp hơn các kỳ hạn ngắn, điều này cho thấy đánh giá lãi suất có thể hạ thêm trong trung và dài hạn.

Vẫn lo vay tiền lãi cao

Điểm mấu chốt của Thông tư 19 được sự quan tâm đặc biệt của công luận là quyết định thả nổi lãi suất tiền gửi dài hạn, có nghĩa lãi suất tiền gửi dài hạn có thể cao hơn mức trần quy định, tùy thuộc vào thương lượng giữa khách hàng và NH. “Cửa” này sẽ khiến NH dễ thở hơn trong huy động vốn, đồng thời cũng khiến DN lo ngại vốn vay dài hạn sẽ đắt đỏ hơn.

NHNN cho biết, không lo ngại việc các nhà băng tăng mạnh lãi suất kỳ hạn dài từ 12 tháng trở lên để tăng thị phần tiền gửi, lãi cho vay. Vì thanh khoản dồi dào, kỳ vọng lạm phát thấp, ngân hàng yếu kém đang được xử lý, khả năng tăng trưởng tín dụng của các nhà băng còn khó khăn.

Ngân hàng Nhà nước cho biết, lường trước khả năng các ngân hàng yếu kém sẽ tăng lãi suất để mở rộng huy động vốn khiến thị trường xảy ra cạnh tranh không lành mạnh, kéo lãi cho vay lên cao, Ngân hàng Trung ương cho biết vẫn cần quy định trần lãi suất huy động, cho vay đối với một số kỳ hạn, lĩnh vực.

Nguy cơ các nhà băng nhỏ hơn đang đói vốn có thể lao vào một cuộc đua huy động ở kỳ hạn dài khi trần lãi suất được gỡ bỏ khó xảy ra, bởi các NH đang trong quá trình tái cơ cấu và được NHNN để mắt chặt chẽ. Mặt khác lạm phát có xu hướng giảm nhanh, việc ký hợp đồng vay vốn dài hạn với lãi suất cao có thể mang lại nhiều rủi ro cho DN. NH cũng đang rất thận trọng với các khoản giải ngân. Vì thế chuyên gia kinh tế Vũ Đình Ánh cũng cho rằng việc bỏ trần lãi suất tiền gửi dài hạn thực tế sẽ không dẫn tới một cuộc đua về huy động, gián tiếp khiến mặt bằng cho vay DN tăng cao.

Tuy nhiên, vốn trung và dài hạn là nhu cầu lớn của DN, vốn ngắn hạn dưới 12 tháng chủ yếu chỉ để phục vụ nhu cầu vốn lưu động, kinh doanh ngắn hạn. Đó là thực tế tại VN, mặc dù trên thế giới, người ta không sử dụng vốn NH để đầu tư phát triển, mà đó là trách nhiệm của thị trường vốn – thị trường chứng khoán. Nhưng hệ thống NH trong nước từ nhiều năm gánh vai trò đầu tư vốn cho DN dẫn đến việc NH sử dụng vốn huy động ngắn hạn tài trợ cho các dự án dài hạn, làm gia tăng rủi ro cho hệ thống NH. Đó là một thực tế tồn tại và chưa thể thay đổi trong một thời gian ngắn, cũng đồng nghĩa các khoản vay dài hạn có nguy cơ phải chịu đựng lãi suất cao hơn, khi NH huy động đầu vào cao.

Thông tin hạ lãi suất đang làm nóng báo chí và các diễn đàn xã hội, nhưng điểm dễ nhận ra là các thông tin phản ánh từ DN và khách hàng cá nhân cho thấy lãi suất thực tế vẫn còn rất cao. Mức lãi suất mà nhiều DN đang phải trả NH lên đến 17 – 18,5%/năm. Thông tin hạ nhanh các mức lãi suất huy động chỉ cho thấy độ doãng của khoảng cách chênh lệch giữa huy động và cho vay ngày càng nới rộng, tức là NH lãi lớn trong khi người gửi tiền được trả lãi thấp còn DN phải chịu lãi cao. Một DN tính toán chi li: “Khi lãi suất huy động là 14%/năm thì DN tôi phải đi vay NH với lãi suất 22,5%/năm có tài sản thế chấp.. Nay lãi suất xuống 9%/năm thì gia đình tôi vừa vay ngày 11/6 với lãi suất 18,5%/năm có thế chấp. Thực tế là NH vẫn lãi khủng trong khi DN kiệt quệ và nền kinh tế gặp nhiều khó khăn.”

Kéo lãi suất thị trường xuống để DN có thể tiếp cận được vốn rẻ hơn có lẽ cần thêm thời gian và quyết tâm của NHNN.

Bảo Châu