Tăng trưởng: Từ lượng sang chất?

Thông tin đáng chú ý nhất tuần qua là công bố của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KHĐT) cho thấy GDP quý I của Việt Nam chỉ 4%, thấp hơn cùng kỳ nhiều năm, làm dấy lên lo ngại tình trạng đình đốn kinh tế.

Đây là quý 1 có mức tăng GDP thấp nhất kể từ năm 2009, cùng với con số tăng trưởng thấp, nền kinh tế VN đang đối mặt với nguy cơ đình đốn trong sản xuất và tiêu thụ. Lượng tồn kho tại nhiều ngành cao, xuất khẩu nông sản gặp khó khăn, lượng DN đăng ký giải thể, phá sản tăng nhanh - bức tranh kinh tế quý 1 có nhiều gam màu xám.

Từ TP HCM, trung tâm phát triển kinh tế tập trung và năng động nhất đất nước, báo cáo tăng trưởng kinh tế của thành phố cho thấy tổng sản phẩm nội địa (GDP) tăng 7,4% (cùng kỳ tăng 10,3%), là mức tăng thấp nhất từ năm 2009 đến nay. Tăng trưởng dịch vụ, công – nông nghiệp, xây dựng, kim ngạch nhập khẩu – xuất khẩu… đều chậm lại. Nguyên nhân là do ảnh hưởng của giá cả đầu vào tăng cao, gây khó khăn cho sản xuất và tiêu dùng.

Đó cũng là những vấn đề chung của cả nền kinh tế. GDP ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng khoảng 2,8% trong khi cùng kỳ tăng tới 3,65%. Khu vực công nghiệp và xây dựng cũng đạt tốc độ tăng trưởng rất thấp, có mức sụt giảm nặng nề, GDP quý 1/2012 chỉ tăng khoảng 2,9%, trong đó công nghiệp tăng 4% (cùng kỳ tăng 6,78%) và xây dựng giảm 3,8%. Lĩnh vực dịch vụ tăng khoảng 5,3%.

Một con số nói lên khó khăn chung của cộng đồng DN VN và cả nền kinh tế là lượng DN thành lập mới giảm, đến nay mới có trên 15,3 nghìn doanh nghiệp thành lập mới với tổng vốn đăng ký khoảng 74,6 nghìn tỷ đồng, giảm 8% về lượng và 12% về vốn đăng ký so với cùng kỳ năm ngoái. Trong khi đó, lượng DN giải thế, phá sản lại tăng nhanh, tính từ đầu năm đến nay đã có trên 2,2 nghìn doanh nghiệp làm thủ tục giải thể và khoảng trên 9,7 nghìn doanh nghiệp đăng ký ngừng hoạt động có thời hạn, hoặc dừng thực hiện các nghĩa vụ thuế. Theo Bộ KHĐT, số doanh nghiệp gặp khó khăn phải giải thể, tạm ngừng hoạt động tăng khoảng 6% so với cùng kỳ năm trước. Riêng số doanh nghiệp đã hoàn tất thủ tục giải thể tăng 57%

Thị trường bất động sản đóng băng và hàm chứa nhiều rủi ro, kéo theo sự sụt giảm của lĩnh vực xây dựng, lĩnh vực xây dựng đã có sự sụt giảm mạnh trong quý 1. Kéo theo đó là khó khăn của ngành vật liệu xây dựng, từ xi măng, gạch, gốm, và đặc biệt là ngành thép. Hiệp hội Thép cho biết, khó khăn của ngành thép vẫn còn tiếp tục kéo dài ít nhất thêm 6 tháng nữa, thậm chí có thể đến hết năm 2012. Lãi suất cho vay ở mức 17 - 18% vẫn là quá cao, đặt nhiều doanh nghiệp vào tình cảnh khó khăn. Cùng với đó, chi phí sản xuất tiếp tục tăng do biến động các yếu tố đầu vào như điện, xăng, dầu, than... theo giá thị trường, nhưng giá thép không thể tăng tương ứng do các doanh nghiệp phải cạnh tranh và phản ứng của thị trường này

Ngành cà phê thiếu vốn cho sản xuất, kinh doanh. Đặc biệt, hiện các doanh nghiệp trong nước đang bị các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài cạnh tranh. Theo thống kê của Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, hiện các doanh nghiệp FDI đã chiếm 50% tổng sản lượng cà phê của Việt Nam, tương đương 600.000 tấn mỗi năm. Họ có lợi thế hơn về vốn, kinh nghiệm, thị trường, nguy cơ họ độc chiếm vùng nguyên liệu cà phê xuất khẩu của Việt Nam. Trong khi đó, hơn 150 DN xuất khẩu cà phê trong nước, phân lớn không đủ nguồn lực tài chính để thu mua tạm trữ cà phê chờ thời điểm có lợi mới bán ra. Nhiều DN nợ lớn khó có cơ hồi phục, điển hình như Công ty cổ phần Đầu tư xuất nhập khẩu Cà phê Tây Nguyên gọi tắt là Vinacafe Buôn Ma Thuột hiện có nợ khó trả gần 2.000 tỷ đồng.

Xuất khẩu thuỷ sản từng đạt được những thành tích đáng tự hào giờ đây cũng lâm vào tình trạng khó khăn. Năm nay với mục tiêu đạt kim ngạch xuất khẩu 6,5 tỷ USD, nhưng ngành vẫn lộ ra nhiều điểm yếu kém, nhiều DN rơi vào tình trạng ngừng sản xuất hoặc sản xuất cầm chừng do thiếu vốn, nợ dây chuyền từ ngân hàng, DN đến người nuôi trồng.

Có thể thấy khó khăn trong hầu hết ngành kinh tế và điều này cũng được chuyển hoá trong số liệu tăng trưởng GDP của VN quý 1 năm nay.

Một con số đáng lo ngại nữa là lượng tồn kho được thống kê ở mức lớn, theo báo cáo của Tổng cục Thống kê, Bộ KHĐT, chỉ số tồn kho của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 34,9% so với cùng thời điểm năm 2011. Trong khi đó, chỉ số tiêu thụ chỉ tăng 0,5% so với cùng kỳ. Một số ngành có chỉ số tồn kho tăng khá cao là chế biến và bảo quản rau quả tăng 87,2%; sản xuất phân bón và hợp chất ni tơ tăng 62,7%; sản xuất sắt, thép tăng 59,1%; sản xuất xi măng vôi, vữa tăng 55%; sản xuất xe có động cơ tăng 38,7%.

Theo tính toán, bình thường chỉ số tồn kho tăng khoảng 12 - 15% so với cùng kỳ và lượng tồn kho luôn tăng theo quy mô sản xuất mở rộng để đảm bảo tỷ lệ cân đối giữa sản xuất và tồn kho, đồng thời là ổn định cung cầu, nhưng hiện tại quy mô sản xuất co hẹp lại trong khi chỉ số tồn kho tăng cao tới 34,9% là điều bất thường đối với nền kinh tế. Điều này làm dấy lên lo ngại nền kinh tế đi vào giai đoạn suy thoái, sản xuất đình đốn. Lượng hàng hoá không tiêu thụ được do sức mua giảm trong khi chi phí đầu vào liên tục tăng cao, từ điện , than, xăng dầu, lương công nhân, nhưng giá bán không thể tăng, cho thấy gánh nặng của DN trong giai đoạn khó khăn này.

Lượng tồn kho cao, vốn sẽ tắc nghẽn và tồn đọng, trong khi chi phí vốn vẫn rất cao, khiến nhiều DN không chịu đựng nổi đành chọn phương án sản xuất cầm chừng hoặc ngừng sản xuất và ngừng đóng thuế. Điều cần thiết lúc này là phải có giải pháp kích cầu tiêu dùng để thúc đẩy sản xuất - kinh doanh, hỗ trợ cho DN và lo đời sống của người dân.

Tuy nhiên, từ phía Chính phủ cái nhìn có vẻ lạc quan hơn. Về tiền tệ và tín dụng, Ngân hàng Nhà nước đã có nhiều nỗ lực để bình ổn tiền tệ, tín dụng. Điều hành chính sách tiền tệ, tín dụng và lãi suất linh hoạt, phù hợp với yêu cầu kiềm chế lạm phát, tăng trưởng tín dụng, giải quyết thanh khoản để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Đánh giá của Thủ tướng cùng các thành viên Chính phủ tại cuộc họp thường kỳ tháng 3, được Bộ trưởng - Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Vũ Đức Đam truyền đạt lại tại buổi họp báo sau đó cho rằng, số doanh nghiệp thành lập mới đã lớn hơn số doanh nghiệp ngừng hoạt động, giải thể. Trong quý 1/2012, giá cả, thị trường khá ổn định, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 3 chỉ tăng 0,16% so với tháng 2/2012. CPI 3 tháng đầu năm chỉ tăng khoảng 2,55%, là mức tăng thấp nhất so với nhiều năm qua.

Theo Bộ trưởng Vũ Đức Đam, kinh tế trong quý 1/2012 dù có tăng trưởng chậm đôi chút, song nó thể hiện được Chính phủ đang chuyển từ thụ động ứng phó với lạm phát, bất ổn sang điều hành theo mục tiêu.

Lê Minh