Tái cơ cấu kinh tế Việt Nam – Nhiệm vụ cấp bách

Dự thảo về tái cơ cấu kinh tế đã được Viện Quản lý Kinh tế Trung ương đưa ra với 7 đề xuất từ cuối năm 2009 và sẽ đưa ra Quốc hội để bàn thảo. Đến thời điểm này, các chuyên gia kinh tế cho rằng, kinh tế Việt Nam cần từ bỏ cách thức phát triển dựa vào khai thác tài nguyên và nhân công giá rẻ để chuyển sang giai đoạn phát triển bền vững hơn.

Thực trạng

Từ năm 2000 tới nay, kinh tế Việt Nam đã được cộng đồng quốc tế đánh giá cao với những nỗ lực vượt bậc. Tuy nhiên, với đà phát triển như hiện tại, nền kinh tế đã bộc lộ những yếu kém nội tại. Kinh tế Việt Nam chủ yếu dựa vào các ngành có lợi thế về tài nguyên, lao động thủ công chi phí thấp. Trong 112 ngành kinh tế quốc dân, có 26 ngành có đóng góp từ 1% GDP trở lên và 21 sản phẩm có đóng góp từ 0,5 đến dưới 1% GDP, chủ yếu là sản phẩm nguyên liệu, sơ chế.

Theo phân tích trong Đề án dự thảo tái cơ cấu nền kinh tế của Viện Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), cơ cấu kinh tế biến đổi chậm và tỷ trọng các ngành nông, lâm, ngư nghiệp, khai khoáng giảm chậm từ 34,18% GDP năm 2000 xuống còn 31% vào năm 2008. Tỷ trọng các loại dịch vụ có giá trị gia tăng cao như giáo dục, tài chính, bảo hiểm, y tế… không tăng, thậm chí có xu hướng giảm xa so với khu vực. Theo phân tích của Tổ đề án CIEM, tỷ trọng ngành công nghiệp chế biến trong GDP mới đạt trên 24%, kém hẳn các nước trong khu vực. Dựa trên tỷ trọng giá trị gia tăng trung bình của tất cả các ngành, tổng sản lượng giảm từ hơn 45% năm 1999 xuống 41% năm 2007. Tỷ trọng này của ngành công nghiệp giảm từ 40% năm 2000 xuống còn 30% năm 2008.

Bên cạnh đó, sự tăng trưởng theo bề rộng luôn tạo ra áp lực gia tăng thêm lượng vốn đầu tư nhưng không bền vững. Tiết kiệm không đủ bù đắp đầu tư, cân đối ngân sách luôn thâm hụt ở mức cao và cán cân thanh toán vãng lai mất cân bằng.

Trong Dự thảo, CIEM phân tích sự mất cân đối trong cơ cấu thành phần kinh tế. Khu vực nhà nước quản lý đóng góp 34% GDP chiếm 1/3 tổng đầu tư xã hội nhưng chỉ sử dụng 9% lượng lao động. Trong khi đó khu vực ngoài nhà nước đóng góp 47% GDP, 32% tổng vốn đầu tư xã hội sử dụng tới 87% lao động. Mặc dù, kinh tế tư nhân trong nước đóng góp 10% GDP và sử dụng 7% số lao động song khu vực này hiệu quả cao hơn hẳn với doanh thu thuần gấp ba lần so với DN nhà nước và trên 2,5 lần so với khu vực có vốn đầu tư nước ngoài.

Cơ cấu vốn đầu tư thì ngày càng bất hợp lý. Giai đoạn 2000 – 2008, 72% tổng vốn đầu tư xã hội chỉ tập trung vào 20 ngành: khai thác than, dầu khí, điện, bất động sản, khách sạn, giao thông đường bộ, quản lý nhà nước… Nhưng có nhiều ngành quan trọng: sản xuất lúa gạo, trồng và chế biến cao su, chè, cà phê, sản xuất phân bón, thuốc chữa bệnh, sản phẩm điện tử và đồ gia dụng…, đã không được quan tâm đúng mức.

Trong báo cáo của CIEM nhấn mạnh “Thay đổi cách thức tăng trưởng, chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng nâng cao chất lượng, năng suất và hiệu quả sử dụng các nguồn lực, nhất là vốn đầu tư đã trở thành nhiệm vụ cấp bách”.

Tăng cầu nội địa và giảm lệ thuộc vào bên ngoài

Tiếp tục đổi mới và chuyển dịch cơ cấu kinh tế giai đoạn đến năm 2020 nhằm tăng cầu nội địa và giảm sự lệ thuộc vào bên ngoài là giải pháp định hướng đã được nêu trong Đề án CIEM đã nghiên cứu. Theo đề xuất của CIEM, có 7 vấn đề cần chú trọng đó là: thứ nhất, Chính phủ cần tiếp tục duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và cải cách thủ tục hành chính, trong đó cần bãi bỏ ít nhất 30% số thủ tục hành chính hiện hành. Thứ hai, cần nâng cao chất lượng hoạch định và thực thi luật pháp, chính sách, đặc biệt cần tách biệt 3 chức năng chủ yếu mà Chính phủ đang thực hiện như quản lý hành chính nhà nước, điều tiết thị trường và thưc hiện quyền chủ sở hữu nhà nước. Thứ ba, cần rà soát nâng cao năng lực quản lý đầu tư những dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước. Thứ tư, cần đổi mới quản trị và nâng cao hiệu quả kinh doanh của DN nhà nước, hoàn thành việc chuyển đổi tất cả các DN nhà nước sang công ty TNHH hoặc cổ phần để bãi bỏ sự bao cấp còn tồn dư sao cho bỏ sự đặc quyền đặc lợi của DN nhà nước. Thứ năm, đổi mới cách thức khuyến khích đầu tư xã hội, cân bằng hơn giữa đầu tư cho xuất khẩu và tiêu dùng nội địa, cải thiện đầu tư trực tiếp nước ngoài. Trong đó, xây dựng các tiêu chí chất lượng nhà đầu tư và dự án đầu tư nước ngoài theo hướng sử dụng ít tài nguyên và lao động rẻ tiền hơn, có nhiều hàm lượng khoa học và công nghệ hơn. Thứ sáu, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Cuối cùng, thứ bảy là tiếp tục hỗ trợ phát triển DN vừa và nhỏ.

Ông Nguyễn Đình Cung (Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương), một thành viên của nhóm soạn thảo “Đề án tái cấu trúc nền kinh tế”, cho biết: “Trong đề án chúng tôi đề ra mục tiêu là 10 năm tới Việt Nam phải đạt đến giai đoạn hai của quá trình phát triển. Trong giai đoạn mới này, tăng trưởng phải gắn liền số lượng với chất lượng. Các ngành công nghiệp chế biến với công nghệ hiện đại sẽ thay thế dần các ngành thiên về khai thác tài nguyên và sử dụng lao động rẻ... Trong quá trình đó sẽ có sự tham gia của doanh nghiệp tư nhân, đầu tư nước ngoài và các DNNN cũng có vai trò của mình”.

Mục tiêu là đến 2020, Việt Nam sẽ đi vào quỹ đạo phát triển ổn định, bền vững, nâng cao năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế, thu hẹp khoảng cách phát triển với các nước trong khu vực. Việt Nam tích cực tái cơ cấu nền kinh tế sao cho nền kinh tế mở cửa hơn, có kết cấu hạ tầng và thể chế thị trường hiện đại, tiến tới cân bằng cán cân thanh toán vãng lai và thu chi ngân sách. Đặc biệt hướng tới mức thu nhập bình quân đầu người đạt từ 3000-3200USD.

Kim Phượng